Hoàn thiện các quy định của Bộ luật TTDS năm 2005 về nguyên tắc công nhận và thi hành bản án, quyết định của TA nước ngoài, quyết định của Trọng tài nước ngoài
20:52' 1/8/2010
Tiếp tục hoàn thiện thủ tục tố tụng dân sự, trong đó có việc xây dựng Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng dân sự là một trong những nhiệm vụ quan trọng về cải cách tư pháp nhằm thực hiện Nghị quyết 49-NQ-TW ngày 02-06-2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đã đề ra.

Bài viết dưới đây xin phân tích những vướng mắc, khó khăn trong việc thực hiện các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2005 về  nguyên tắc công nhận và thi hành bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài, quyết định của Trọng tài nước ngoài[1]  và bước đầu đề xuất một số kiến nghị liên quan đến việc sửa đổi các quy định này nhằm góp phần hoàn thiện hơn các quy định về tố tụng dân sự quốc tế và tư pháp quốc tế của Việt Nam, bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, pháp nhân Việt Nam và nước ngoài trong các  quan hệ dân sự, thương mại có yếu tố nước ngoài.

1. Về nguyên tắc “có đi có lại” trong việc công nhân và thi hành bản án, quyết định DS của TANN và QĐ của TTNN:

Khoản 3 Điều 343 Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) có quy định mở rộng hơn phạm vi các bản án, quyết định dân sự của Toà án nước ngoài, quyết định của trọng tài nước ngoài bằng cách khẳng định việc áp dụng nguyên tắc có đi có lại trong việc xem xét công nhận và cho thi hành tại Việt Nam. Đây là một nguyên tắc quan trọng, thường được áp dụng phổ biến trong công pháp và tư pháp quốc tế. Tuy nhiên, nguyên tắc này bản thân nó cũng còn nhiều vấn đề hạn chế. Việc áp dụng điều khoản này, trên thực tế đã ngày càng giảm đi đáng kể. Rất nhiều  độc giả đã chỉ trích, lên án việc áp dụng điều khoản “có đi có lại” và đề nghị quy định này cần được xem xét lại. Trong nhiều trường hợp, nếu áp dụng một cách cứng nhắc, nó sẽ hạn chế và ảnh hưởng ngay chính đến quyền lợi chính đáng của công dân nước áp dụng nguyên tắc này.

Tác giả xin dẫn chứng ở đây một số kinh nghiệm quốc tế trong việc áp dụng nguyên tắc này:

  Ở Đức, phán quyết của trọng tài nước ngoài được thi hành theo thể thức chung về thi hành tài quyết của Đức mà không cần tính đến yếu tố có đi có lại.[2] Điều 1044 Điều lệ tố tụng dân sự Đức quy định rằng, tài quyết của nước ngoài không được công nhận và thi hành nếu như nó vi phạm một số nguyên tắc cơ bản như vi phạm trật tự công cộng, một trong các bên không được đại diện đúng quy cách, không thể tham dự việc xét xử, nếu tài quyết không có giá trị theo pháp luật của nước mà nó phải tuân theo. Nguyên tắc có đi có lại không được quy định như một điều kiện cần thiết để công nhận và thi hành bản án, quyết định dân sự của Toà án nước ngoài tại CHLB Đức. Pháp luật của Anh hay Italia cũng có những quy định tương tự.[3]

Trên thực tế, nhiều Toà án cũng đã từ chối áp dụng nguyên tắc “có đi có lại”  trong thực tiễn công nhận và thi hành quyết định trọng tài nước ngoài cũng như bản án, quyết định của Toà án nước ngoài. Mục 98 của Bản tuyên bố lại (Restatement) Luật xung đột (Conflict law) của Hoa Kỳ không đòi hỏi điều khoản có đi có lại. Những nhà soan thảo Bộ luật thống nhất của Hoa Kỳ về công nhận các bản án của nước ngoài có yếu tố tài sản, đã loại bỏ nguyên tắc “có đi có lại” như là yếu tố cân nhắc việc công nhận và cho thi hành bản án của Toà án nước ngoài. Vụ công ty Mata kiện American Life Ins.Co.,[4] là một điển hình trong việc từ chối áp dụng nguyên tắc này. Ý kiến của Toà án tối cao Minnesota trong Vụ Nicol v. Tanner[5] cũng đã thể hiện rất rõ những điểm bất cập của nguyên tắc có đi có lại này.[6] Ngoài ra, bản thân nguyên tắc “có đi có lại” trong quy định về bảo lưu  tại Điều I (3) của Công ước  New York đối với việc công nhận và thi hành quyết định của trọng tài nước ngoài cũng gây rất nhiều tranh cãi. Thuật ngữ “có đi có lại” thông thường được sử dụng trong Luật quốc tế để chỉ trường hợp trong quan hệ giữa các quốc gia  với nhau, nước này đảm bảo cho các chủ thể của nước kia những ưu đãi nhất định với điều kiện các chủ thể của nước họ cũng được hưởng những ưu đãi tương tự tại quốc gia kia. Tuy nhiên, bởi lẽ yếu tố quốc tịch của một bên đã bị loại bỏ với tư cách là một điều kiện để áp dụng Công ước, cho nên nguyên tắc đối xử “có đi có lại” giữa các chủ thể của những quốc gia thành viên Công ước New York là không cần tính đến.[7] Tương ứng với đó, thuật ngữ “có đi có lại” tại điều khoản bảo lưu nêu trên của Công ước không được hiểu theo nghĩa gốc của Luật quốc tế. Một ví dụ về sự tranh cãi trong hai cách hiểu về “có đi có lại” có thể tìm thấy trong Quyết định của Toà án Quận tại Michigan, Hoa Kỳ.[8]

Do vậy, đề xuất của tác giả là Bộ luật LTTDS không quy định nguyên tắc có đi có lại như một điều kiện công nhận và thi hành bản án quyết định dân sự của Toà án nước ngoài, mà quy định thoáng hẳn theo hướng, về nguyên tắc Toà án Việt Nam công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của Toà án mọi quốc gia, trừ trường hợp bản án, quyết định đó rơi vào một trong những điều khoản là căn cứ để từ chối việc công nhận, ví dụ như điều khoản về vi phạm thủ tục tố tụng, vi phạm trật tự công cộng.... (Điều 356 BLTTDS). Quan điểm này đang là xu hướng khá phổ biến trong pháp luật của nhiều nước.

2. Nguyên tắc công nhận và thi hành quyết định của Trọng tài nước ngoài (Khoản 2 Điều 343)

Điều 343 của Bộ luật LTTDS đưa ra 6 nguyên tắc công nhận và thi hành bản án, quyết định dân sự của Toà án nước ngoài, quyết định của trọng tài nước ngoài. Theo quy định tại khoản 2 Điều này, thì  Toà án Việt Nam xem xét công nhận và cho thi hành tại Việt Nam quyết định của Trọng tài nước ngoài trong trường hợp quyết định này được tuyên tại nước hoặc của Trọng tài của nước mà Việt Nam và nước đó đã ký kết hoặc gia nhập điều ước quốc tế về vấn đề này. Điểm này trước hết mâu thuẫn với quy định tại khoản 2 Điều 342 Chương này, khi định nghĩa quyết định trọng tài nước ngoài là quyết định được tuyên ở ngoài lãnh thổ Việt Nam hoặc trong lãnh thổ Việt Nam nhưng do trọng tài nước ngoài tuyên, theo thoả thuận lựa chọn của các bên. Ngoài ra, cần phải nhấn mạnh một điều, quy định này thực chất là hẹp hơn định nghĩa về quyết định trọng tài nước ngoài nêu tại Pháp lệnh công nhận và thi hành tại Việt Nam quyết dịnh của trọng tài nước ngoài năm 1995 (sau đây gọi là Pháp lệnh 1995). Theo Pháp lệnh này, quyết định trọng tài nước ngoài được hiểu là: các quyết định (1) được tuyên ở ngoài lãnh thổ Việt Nam; và (2) trong lãnh thổ Việt Nam nhưng do trọng tài nước ngoài tuyên. Theo loại quyết định thứ nhất thì các quyết định  trọng tài được tuyên ở ngoài lãnh thổ Việt Nam sẽ là rất rộng, bao gồm cả các quyết định trọng tài được tuyên tại các nước đã ký kết điều ước quốc tế với Việt Nam (trong trường hợp này là các nước thành viên Công ước New York năm 1958 về công nhận và thi hành quyết định của trọng tài nước ngoài, mà Việt nam đã tham gia (sau đây gọi là Công ước). Quy định hiện hành tại Điều 1 Pháp lệnh năm 1995 là hoàn toàn phù hợp với định nghĩa về quyết định trọng tài nêu tại Công ước New York. Công ước không đòi hỏi (mặc dù về vấn đề này, Công ước cũng có cho phép điều khoản bảo lưu)[9] việc quyết định trọng tài phải được tuyên trên lãnh thổ của các nước thành viên.[10] Điều I Công ước tuyên rằng quyết định trọng tài nước ngoài là quyết định được tuyên tại lãnh thổ của một nước khác với nước nơi công nhận và thi hành quyết định đó. Công ước cũng áp dụng đối với quyết định trọng tài nước ngoài không được coi là quyết định trọng tài trong nước tại quốc gia có yêu cầu công nhận và thi hành. Điều này thực chất là định nghĩa về quyết định trọng tài nước ngoài. Do không có điều kiện ràng buộc nào khác, nên phạm vi áp dụng của Công ước là rất rộng, bao gồm quyết định trọng tài được tuyên tại bất kỳ nước ngoài nào, không kể nước đó là thành viên Công ước hay không. Cách tiếp cận hiện đại này tại Điều I Công ước, là thể hiện sự tổng hoà, nhất quán của pháp luật quốc tế – cả công pháp và tư pháp – trong một  lĩnh vực cụ thể. Theo nguyên tắc mang tính phổ quát này, thì quyết định trọng tài, bất kể được tuyên tại nước thành viên Công ước hay không, đều được áp dụng như nhau. Luật mẫu về trọng tài[11] của Uỷ ban thương mại quốc tế cũng quy định, tại Điều 35 và 36, về việc phải công nhận và thi hành quyết định trọng tài “bất kể quyết định đó được tuyên tại quốc gia nào”.

Trái ngược với định nghĩa rộng về quyết định trọng tài nước ngoài trong Công ước New York năm 1958 và Pháp lệnh công nhận và thi hành quyết định trọng tài nước ngoài tại Việt Nam, BLTTDS đưa ra một định nghĩa rất hẹp về quyết định trọng tài nước ngoài. Định nghĩa hiện hành về các quyết định trọng tài được xem xét công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bị bó hẹp bằng cách ràng buộc thêm điều kiện là quyết định đó phải được tuyên tại nước hoặc của trọng tài của nước mà Việt Nam và nước đó đã ký kết hoặc gia nhập điều ước quốc tế về vấn đề này. BLTTDS cũng đã loại hẳn các quyết định trọng tài quy định tại điểm (2) nói trên, tức là các quyết định trọng tài được tuyên tại lãnh thổ Việt Nam nhưng do trọng tài nước ngoài tuyên.[12]  Quy định này đi ngược lại xu thế của các điều ước quốc tế về trọng tài hiện nay, và đương nhiên sẽ làm ảnh hưởng đến môi trường đầu tư ở Việt Nam, do phạm vi các quyết định trọng tài được công nhận và cho thi hành tại Việt Nam đã bị thu nhỏ lại rất nhiều.

3. Về nguyên tắc “đương nhiên công nhận bản án, quyết định dân sự không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam” (khoản 5, Điều 343).:

Việc đương nhiên công nhận các bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam (phần lớn là các bản án, quyết định ly hôn không có yêu cầu thi hành về tiền, tài sản và con cái) được quy định trong  Bộ luật Tố tụng dân sự với nguyên tắc dựa trên cơ sở điều ước quốc tế (khoản 5 Điều 343). Tại thời điểm hiện tại chỉ có duy nhất 02 Hiệp định Tương trợ tư pháp (TTTP) mà Việt Nam ký với các nước (với Liên Xô cũ và Cuba) quy định vấn đề đương nhiên công nhận. Trên thực tế toàn bộ các hồ sơ yêu cầu công nhận các bản án, quyết định ly hôn không có yêu cầu thi hành mà Bộ Tư pháp nhận được đều xuất phát  từ  những quốc gia chưa ký Hiệp định TTTP với Việt Nam (chủ yếu là từ Cộng hòa Liên bang Đức, Đại Hàn Dân Quốc, Trung quốc (Đài Loan), Xinh-ga-po, Cộng hòa Ốt-xtrây-lia, Hợp chủng quốc Hoa Kỳ...). Do quy định của Bộ luật TTDS nên tất cả các bản án, quyết định ly hôn (không có yêu cầu thi hành) do Tòa án nước ngoài tuyên  đều không thể được công nhận tại Việt Nam, dẫn đến quyền, lợi ích hợp pháp của công dân Việt Nam có liên quan bị ảnh hưởng.

 Những tồn tại nêu trên trước đây đã xảy ra tương tự đối với các quy định của Pháp lệnh công nhận và thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài năm 1995 và đã được giải quyết gián tiếp thông qua việc ghi chú vào Sổ đăng ký hộ tịch các việc ly hôn đã tiến hành ở nước ngoài theo quy định của Nghị định số 83/1998/NĐ-CP ngày 10/10/1998 của Chính phủ về đăng ký hộ tịch (Nghị định 83/CP).

Như vậy, cần phải khẳng định, từ năm 1998 đến trước khi BLTTDS ra đời (năm 2005), Nhà nước Việt Nam trên thực tế cũng đã công nhận về mặt pháp lý các quan hệ hôn nhân và gia đình giữa công dân Việt Nam với nhau và với người nước ngoài được tiến hành trước các cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài (kể cả với những nước chưa ký với Việt Nam điều ước quốc tế về vấn đề này) thông qua việc cho phép ghi vào sổ các thay đổi về hộ tịch do kết hôn, ly hôn và chấm dứt việc nuôi con nuôi đã được đăng ký trước các cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài (không chỉ là Tòa án mà là cả các cơ quan hộ tịch của nước ngoài). Việc ghi vào sổ những thay đổi về hộ tịch này được thực hiện dựa trên các nguyên tắc quy định tại Nghị định số 83/CP là nguyên tắc có điều ước quốc tế và nguyên tắc “có đi có lại”. Hiện Nghị định này đã được thay thế bằng Nghị định số 158/2005/NĐ-CP ngày 27/12/2005 về đăng ký và quản lý hộ tịch (Nghị định 158/CP). Tuy nhiên, vấn đề ghi chú vào sổ theo quy định của Nghị định 83/CP không được tiếp tục quy định trong  Nghị định 158/CP với lý do Bộ luật TTDS đã quy định vấn đề công nhận và thi hành bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài, quyết định của Trọng tài nước ngoài[13].

Do vậy, kể từ thời điểm Nghị định 158/2005/NĐ-CP được ban hành, các hồ sơ yêu cầu ghi vào Sổ đăng ký hộ tịch các việc ly hôn đã tiến hành ở nước ngoài không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam không còn cơ sở pháp lý để được giải quyết, dẫn đến tình trạng hàng ngàn yêu cầu công nhận bản án, quyết định ly hôn của nước ngoài/ yêu cầu ghi chú việc ly hôn đã được tiến hành ở nước ngoài  không được đáp ứng, gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Việt Nam[14].

Nhằm tạm thời khắc phục tình trạng ách tắc hồ sơ, giải quyết bức xúc và góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân Việt Nam, trong khi chờ sửa đổi Bộ luật TTDS, Bộ Tư pháp đã phối hợp với các cơ quan có liên quan ban hành Thông tư hướng dẫn việc ghi chú vào Sổ hộ tịch các việc ly hôn đã tiến hành ở nước ngoài không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam[15].

Việc ghi chú vào sổ hộ tịch (có thể hiểu gián tiếp là công nhận những quyết định không mang tính chất tài sản  của Toà án hay các  cơ quan có thẩm quyền của  nước ngoài, không có yêu cầu thi hành về tài sản tại Việt Nam) là rất cần thiết, nhằm giúp các cơ quan Nhà nước quản lý tốt hơn tình trạng nhân thân của công dân Việt Nam, tạo điều kiện cần thiết để chứng minh tình trạng nhân thân cũng như về quan hệ hôn nhân và gia đình của đương sự, qua đó tạo ra một sự đảm bảo an toàn về mặt pháp lý của công dân khi tham gia vào các quan hệ xã hội. Tuy nhiên, việc “ghi vào sổ” (công nhận)  những thay đổi về hộ tịch này mới chỉ là biện pháp giải quyết tình thế những vướng mắc trong việc công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định dân sự của Toà án nước ngoài. Về lâu dài, những quy định này cần được pháp điển hoá thành các văn bản pháp luật toàn diện và có hiệu lực cao hơn,  đó chính là Bộ Luật Tố tụng dân sự.

Xuất phát từ những phân tích trên, tác giả cho rằng cần phải loại bỏ cụm từ “theo điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết hoặc gia nhập” tại khoản 5 Điều 343 của BLTTDS.

Tóm lại, nguyên tắc công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của toà án nước ngoài, quyết định của trọng tài nước ngoài là những quy định có tính chất nền tảng, làm cơ sở cho việc các nước công nhận và thi hành lẫn nhau các bản án, quyết định dân sự của Tòa án, Trọng tài. Tuy nhiên, để các quy định này đi vào thực tiễn, cần cân nhắc và xem xét chúng đưới mọi khía cạnh, đảm bảo cả tính khoa học và thực tiễn, tránh gây những bất cập như đã xảy ra trong thời gian vừa qua. Hy vọng những kiến nghị nêu trên của tác giả sẽ được cân nhắc và tiếp thu trong quá trình sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự.

 

Đặng Hoàng Oanh -  Vụ Hợp tác quốc tế,  Bộ Tư pháp
Nguồn: Cổng thông tin Bộ Tư pháp

Các tin tiếp
Các tin trước
TIÊU ĐIỂM
Xem nhiều nhất