Về cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính ở nước ta
1:26' 31/7/2009
Không một Nhà nước nào trong khi tiến hành hoạt động quản lý hành chính trên mọi lĩnh vực của đời sống, lại không có thể mắc những sai sót nhất định, sự sai sót đó do những người được giao thẩm quyền thực thi pháp luật gây ra, do họ bất cẩn, do nhận thức, kĩ năng, do cơ chế, pháp luật, do vụ lợi...


Do đó, ở nước nào cũng vậy, từ xưa đến nay, đều tìm những cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính nhằm phát hiện kịp thời và sửa chữa những sai sót của bộ máy hành chính, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Cơ chế này có hiệu quả ra sao là biểu hiện mức độ văn minh, dân chủ của một Nhà nước.

Ở nước ta, cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính cũng đã thường xuyên được xem xét, chỉnh sửa. Tuy nhiên, trong công cuộc đổi mới tòan diện đất nước, tích cực hội nhập quốc tế, phát huy bản chất dân chủ của Nhà nước ta, thì một thực tiễn hết sức bức xúc đang đòi hỏi Nhà nước ta phải nghiên cứu sâu sắc để xây dựng một cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính hữu hiệu. Bên cạnh các hoạt động nghiên cứu khoa học thực tiễn của nhiều cơ quan Nhà nước như thanh tra, tư pháp, tòa án... hiện nay chúng ta thấy xuất hiện hoạt động nghiên cứu ngoài Nhà nước, mang tính chất độc lập, với cách nhìn khách quan (từ ngoài nhìn vào) về cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính của Nhà nước ta hiện nay. Đó là hoạt động nghiên cứu của Viện nghiên cứu chính sách pháp luật và phát triển (viết tắt là PLD). Một tổ chức phi chính phủ (thuộc liên hiệp các Hội khoa học và kĩ thuật Việt Nam) đã tập hợp được tương đối đông đảo các chuyên gia nghiên cứu đầy tâm huyết.

Đây là một kênh phản biện xã hội đối với các chính sách, thể chế của Nhà nước, đã được nhiều nhà khoa học và thực tiễn đánh giá cao, một trong số các dự án đầu tiên mà PLD tiến hành nghiên cứu là dự án nghiên cứu về cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính.

Với phương pháp nghiên cứu khoa học tương đối độc lập, nghiên cứu theo nhóm và tác giả là cả tập thể. Các thành viên là chuyên gia nghiên cứu với tư cách cá nhân chứ không phải đại diện cho cơ quan nào. Nhiều chuyên đề đã được đưa ra nghiên cứu, trong đó có những vấn đề mà các cơ quan có thẩm quyền không đi sâu nghiên cứu được. Các chuyên gia đã lấy phiếu khảo sát, điều tra, phỏng vấn ở nhiều địa phương, sau đó đưa kết quả ra hội thảo, để các chuyên gia khác phản biện, góp ý kiến.

Với mục tiêu đóng góp tối đa cho việc cải tiến cơ chế khiếu nại hành chính, đóng góp tích cực cho việc xây dựng Luật khiếu nại tố cáo và chính sách định hướng của chính phủ, Viện PLD đã tiến hành nghiên cứu các chuyên đề:

- Giới thiệu về đạo luật khiếu nại tố cáo

- Phương hướng đổi mới cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính

- Thẩm quyền, trách nhiệm của các cơ quan Nhà nước trong giải quyết khiếu nại hành chính và một số vấn đề về trình tự và thủ tục giải quyết.

- Quyền và thực thi quyền khiếu nại hành chính

- Khiếu nại tố cáo đông người và hoàn thiện quy định của Luật khiếu nại tố cáo về vấn đề này.

- Trình tự, thủ tục khiếu nại và giải quyết khiếu nại. Những vấn đề cần hoàn thiện trong luật khiếu nại tố cáo.

- Thủ tục ban hành quyết định hành chính, một trong các điều kiện tiên quyết bảo đảm quyền của người dân.

- Thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính

- Cơ chế giám sát công tác giải quyết khiếu nại hành chính

Các đoàn khảo sát đã tiến hành nghiên cứu tại 6 tỉnh, thành phố: Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Khánh Hòa, Quảng Ngãi, Bắc Giang, Đà Nẵng. Đã trực tiếp làm việc với 24 cơ quan tiếp dân, 12 cơ quan giám sát, 9 tổ chức kinh tế.... với 3 mẫu phiếu khảo sát, điều tra, phỏng vấn sâu, đã tập hợp được 119 phiếu.

Sau khi có báo cáo sơ bộ, PLD đã tổ chức hội thảo với sự có mặt của đông đảo các nhà nghiên cứu pháp luật, các cán bộ chuyên môn, thực tiễn để trao đổi về các khiếm khuyết, thiếu thống nhất của luật pháp và sự bất cập của cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính hiện nay.

Mặc dù pháp luật về khiếu nại hành chính ở nước ta thường xuyên được chỉnh sửa, phát triển, tuy nhiên hiện nay đang bộc lộ rất nhiều vấn đề, chưa đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn. Từ Pháp lệnh về khiếu nại tố cáo (1991), năm 1998 đã nâng lên thành Luật khiếu nại tố cáo, sau đó luật này được sửa 2 lần (2004, 2005), nhưng vẫn còn một số lĩnh vực có khiếu nại hành chính, chưa được đề cập trong luật này như lĩnh vực liên quan đến hoạt động tư pháp (quyết định tố tụng, hành vi tố tụng của những người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng.) Vậy nếu coi luật khiếu nại tố cáo là luật cơ bản về khiếu nại tố cáo, làm cơ sở để giải quyết tất cả các khiếu nại tố cáo trong các lĩnh vực của đời sống, thì nó phải là luật khung, quy định chung và khả thi nhưng hiện nay rất nhiều văn bản pháp luật có một chương hoặc một điều quy định về khiếu nại hành chính trong lĩnh vực mà luật đó điều chỉnh. Chẳng hạn như Luật phòng chống tham nhũng; Luật trợ giúp pháp lý; Pháp lệnh bưu chính viễn thông; Pháp lệnh thuế xuất nhập khẩu; Bộ luật tố tụng hình sự; Luật đất đai; Luật quản lý thuế; Luật bảo hiểm xã hội... Thực tiễn cho thấy mỗi lĩnh vực quản lý hành chính có những đặc điểm riêng, đòi hỏi trình tự thủ tục giải quyết khiếu nại hành chính khác nhau. Do đó Luật khiếu nại tố cáo không bao quát được với tất cả các trường hợp khiếu nại hành chính...

Theo pháp luật khiếu nại tố cáo, thì người khiếu nại phải gửi đơn đến cơ quan hành chính đã ban hành quyết định hành chính. Như vậy cơ quan hành chính vừa là bên bị khiếu nại, vừa là bên giải quyết khiếu nại, liệu có đảm bảo khách quan không? Mặc dù từ trước tới nay, chúng ta chủ yếu thực hiện giải quyết khiếu nại hành chính theo trình tự này, mãi đến 1996 mới có thêm một trình tự tư pháp, giải quyết khiếu kiện hành chính tại tòa án, sau khi người khiếu nại không đồng ý với việc giải quyết của cơ quan hành chính.

Ngoài ra còn một số quy định pháp luật mâu thuẫn với nhau, ví dụ Luật khiếu nại tố cáo với Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự, với Luật đất đai...

Liên quan đến thẩm quyền, trách nhiệm của các cơ quan Nhà nước trong giải quyết khiếu nại tố cáo cũng còn nhiều điểm chưa rõ, còn nhiều chủ thể có thẩm quyền giải quyết như chánh thanh tra (xác minh, kết luận, kiến nghị), thủ trưởng cơ quan hành chính (có quyền ra quyết định giải quyết khiếu nại.) Thực tế có những trường hợp giữa thủ trưởng cơ quan thanh tra và thủ trưởng cơ quan hành chính có khi có ý kiến khác nhau về một vụ việc, dẫn đến những  khó khăn cho việc giải quyết.

Thẩm quyền và trách nhiệm giải quyết của thủ trưởng cơ quan hành chính dưới cấp và cấp trên cũng chưa rõ, nên hậu quả là vụ việc khiếu nại bị đùn đẩy, vòng vo giữa các cấp... Rõ ràng là việc giải quyết khiếu nại hành chính hiện nay đang rất lùng nhung, có nhiều cơ qưuan hành chính có thẩm quyền giải quyết nhưng sự phân định thẩm quyền không rõ và mâu thuẫn. Không có cơ quan chuyên trách giải quyết, do đó người giải quyết không chuyên nghiệp, hơn nữa họ không  chuyên tâm. Ngoài ra cơ chế giám sát công tác giải quyết khiếu nại hành chính và việc thi hành các quyết định giải quyết khiếu nại mặc dù đã được pháp luật quy định nhưng rõ nên chưa được thực thi có hiệu quả, chủ yếu do quy định trách nhiệm thực hiện chưa rõ, còn nhiều lỗ hổng...

Từ những bức xúc nêu trên, một số ý kiến đề xuất cần thiết lập một hệ thống cơ quan tài phán hành chính thuộc thủ tướng chính phủ, nhằm tạo ra "cơ chế một cửa" chuyên môn hóa việc giải quyết khiếu nại hành chính ngay trong cơ quan hành pháp. Hiện nay còn một trình tự giải quyết khiếu nại hành chính bằng con đường tư pháp bởi hệ thống tòa hành chính đặt trong tòa án nhân dân. hệ thống tòa án hành chính tiếp tục giải quyết khiếu nại hành chính khi các khiếu nại đó đã được cơ quan hành chính giải quyết nhưng người khiếu nại không chấp nhận, họ kiện ra cơ quan xét xử, mong được xác định rõ, công khai về tính hợp pháp của các quyết định hành chính, hành vi hành chính. Hệ thống này cách đây hơn một chục năm (1996) bắt đầu vận hành. Có nhiều nhà khoa học gọi đó là hệ thống cơ quan tài phán hành chính. Giới khoa học và các nhà quản lý kỳ vọng vào hiệu quả hoạt động của các tòa án hành chính. Tuy nhiên, đến nay điều chủ yếu để cho các tòa này xét xử độc lập (yếu tố tạo nên mức độ dân chủ cao của cơ chế giải quyết khiếu kiện hành chính) thì lại không được giải quyết. Do vậy hiệu quả của trình tự giải quyết khiếu kiện hành chính bằng con đường tư pháp đang rất hạn chế.

Vấn đề được các cuộc tọa đàm dành nhiều tâm sức thảo luận với hai luồng ý kiến:

- Một là - Nên hòan thiện hai phương thức hiện hành để nâng cao hiệu quả giải quyết khiếu nại hành chính. Bởi hiện nay chúng ta đang tiến hành cải cách hành chính và cải cách tư pháp. Hệ thống tòa án sẽ được nghiên cứu tổ chức  không phụ thuộc vào đơn vị hành chính để đảm bảo độc lập khi xét xử....

- Hai là - Nên "đột phá" bằng mô hình cơ quan tài phán hành chính độc lập trong hệ thống hành pháp thay thế việc giải quyết khiếu nại hành chính của cơ quan hành chính như hiện nay để giảm các khiếu kiện đến tòa án. Đồng thời tiếp tục duy trì việc xét xử án hành chính của tòa án nhân dân. Nhưng như vậy việc giải quyết khiếu nại hành chính bằng con đường hành chính sẽ thuộc về một đầu mối chuyên nghiệp hơn, khách quan hơn, tuy nhiên sẽ không đảm bảo sự gọn nhẹ của bộ máy Nhà nước và vi phạm hiến pháp...

Rất nhiều vấn đề được trao đổi, một số đã thống nhất, một số còn khác nhau. Sau khi đưa ra công bố báo cáo sơ bộ, được sự đóng góp của các nhà khoa học và nhà chuyên môn, các chuyên gia sẽ tiếp tục hoàn thiện chuyên đề để có cơ sở cho các đề xuất của mình gửi tới cơ quan lập pháp.

Lê Thu Hương – Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Bộ Tư pháp
Nguồn: Viện Nghiên cứu Chính sách, Pháp luật và Phát triển

Các tin tiếp
Các tin trước
TIÊU ĐIỂM
Xem nhiều nhất