Ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời, ngày 23/11/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 64/SL thành lập Ban thanh tra đặc biệt - tổ chức tiền thân của ngành Thanh tra ngày nay để “giám sát tất cả các công việc và các nhân viên của Uỷ ban hành chính và các cơ quan Chính phủ” (Điều 1), và : “có toàn quyền nhận đơn khiếu nại của nhân dân” (Điều 2).

 

Đến giai đoạn sau, theo Sắc lệnh 138/SL ngày 19/12/1949 thành lập “Ban thanh tra Chính phủ” thay cho “Ban thanh tra đặc biệt trước đây, thì Ban thanh tra Chính phủ có nhiệm vụ: xem xét sự thi hành chính sách, chủ trương của Chính phủ; thanh tra các uỷ viên Uỷ ban kháng chiến hành chính và viên chức về phương diện liêm khiết; thanh tra các sự khiếu nại của nhân dân (Điều 4).

 

Ngày 28/3/1956, Nhà nước ta ban hành Sắc lệnh 261/SL thành lập Ban thanh tra Trung ương của Chính phủ. Tiếp đó, ngày 26/12/1956, Thủ tướng Chính phủ đã ra quyết định thành lập cơ quan thanh tra ở các địa phương và các ngành, có nhiệm vụ thanh tra việc chấp hành đường lối, chính sách, mệnh lệnh của Chính phủ, việc thực hiện kế hoạch của Nhà nước và Uỷ ban hành chính các cấp, nhanh chóng xem xét, giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân.

 

Năm 1977, Chính phủ ra Nghị định ban hành Điều lệ về tổ chức và hoạt động của Uỷ ban thanh tra của Chính phủ, xác định việc xây dựng hệ thống thanh tra cấp tỉnh, cấp huyện và tương đương. Trong đó quy định giải quyết khiếu nại, tố cáo là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của các cơ quan thanh tra. Uỷ ban thanh tra của Chính phủ có trách nhiệm: Hướng dẫn, đôn đốc và thanh tra trách nhiệm của thủ trưởng các ngành, các cấp trong công tác xét, giải quyết các đơn khiếu nại, tố cáo của công dân, đồng thời tự xem xét, giải quyết các đơn khiếu tố trong phạm vi trách nhiệm của Chính phủ.

 

Năm 1981, Hội đồng Nhà nước đã ban hành Pháp lệnh quy định về xét và giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân.

 

Trong đó đã xác định rõ vai trò, trách nhiệm của thanh tra trong việc giúp thủ trưởng cơ quan cùng cấp trong giải quyết khiếu nại hành chính. Điều 19 quy định: “Chủ nhiệm Uỷ ban thanh tra của Chính phủ có trách nhiệm:

 

- Xem xét và trình Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng giải quyết các khiếu nại, tố cáo về việc làm trái chính sách, pháp luật của thủ trưởng các ngành Trung ương hoặc của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và cấp Trung ương.

 

- Xem xét và kiến nghị giải quyết lại hoặc trình Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng giải quyết các khiếu nại mà Bộ trưởng, Chủ nhiệm Uỷ ban nhà nước, Thủ trưởng cơ quan khác thuộc Hội đồng Bộ trưởng, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và cấp tương đương đã giải quyết nhưng có sai lầm.

 

- Chủ nhiệm Uỷ ban thanh tra các địa phương, Trưởng Ban thanh tra các ngành có trách nhiệm giúp Chủ tịch Uỷ ban nhân dân, thủ trưởng ngành, xét và giải quyết các khiếu nại thuộc thẩm quyền của thủ trưởng cùng cấp.

 

Như vậy, trong thời kỳ này các cơ quan thanh tra chủ yếu đóng vai trò tham mưu cho các cấp chính quyền trong giải quyết khiếu nại hành chính. Ngoài ra còn thực hiện nhiệm vụ theo dõi, đôn đốc các cấp, các ngành trong việc tiếp công dân, nhận các khiếu nại, tố cáo, giải quyết khiếu nại, tố cáo và thi hành quyết định giải quyết khiếu nại, tố cáo.

 

Để bảo đảm thực hiện tốt hơn quyền giải quyết khiếu nại, tố cáo tiếp tục nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo, năm 1991, Hội đồng Nhà nước đã ban hành Pháp lệnh khiếu nại, tố cáo thay thế cho Pháp lệnh quy định việc xét và giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân. Pháp lệnh tiếp tục khẳng định và đề cao hơn nữa vai trò trách nhiệm của các cơ quan thanh tra trong công tác này. Với định hướng xây dựng thanh tra như cơ quan tài phán để độc lập trong việc giải quyết các khiếu nại hành chính, Pháp lệnh đã quy định thanh tra là một cấp giải quyết khiếu nại và có quyền kháng nghị đối với quyết định giải quyết khiếu nại của thanh tra cấp dưới khi phát hiện việc giải quyết có vi phạm pháp luật hoặc có tình tiết mới. Điều 11, Điều 13 quy định: Chánh thanh tra huyện, Chánh thanh tra tỉnh có trách nhiệm giải quyết khiếu nại mà Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp dưới hoặc thủ trưởng cơ quan chuyên môn đã giải quyết nhưng đương sự còn khiếu nại hoặc phát hiện có tình tiết mới hoặc việc giải quyết có dấu hiệu vi phạm pháp luật.

 

Điều 12, Điều 14, quy định: Chánh thanh tra sở, Chánh thanh tra Bộ có trách nhiệm giải quyết khiếu nại mà thủ trưởng cơ quan chuyên môn thuộc quyền quản lý trực tiếp của Giám đốc sở, hoặc của Bộ trưởng đã giải quyết nhưng đương sự còn khiếu nại hoặc phát hiện có tình tiết mới hoặc việc giải quyết có dấu hiệu vi phạm pháp luật.

Điều 17 quy định: Tổng Thanh tra nhà nước xem xét và ra quyết định về khiếu nại đối với quyết định của Bộ trưởng (quyết định giải quyết khiếu nại của Bộ trưởng), quyết định này là quyết định cuối cùng.

Về quyền kháng nghị, Điều 13, Điều 17 quy định: Chánh thanh tra tỉnh khi thấy cần thiết kháng nghị các quyết định giải quyết khiếu nại của Chánh thanh tra sở, Chánh thanh tra huyện; khi cần thiết Tổng Thanh tra nhà nước kháng nghị quyết định giải quyết khiếu nại của Chánh thanh tra tỉnh, Chánh thanh tra Bộ.

 

Có thể nói rằng, định hướng xây dựng thanh tra như cơ quan tài phán trong việc giải quyết khiếu nại hành chính và thanh tra có thẩm quyền kháng nghị đối với quyết định giải quyết khiếu nại của thanh tra cấp dưới là định hướng đúng. Song do điều kiện chưa cho phép, khi mà công cuộc đổi mới bộ máy nhà nước, cải cách hành chính chưa được đẩy mạnh thì cơ chế tài phán hành chính nằm trong cơ quan hành chính là chưa chín muồi và quyền kháng nghị chưa có điều kiện thực hiện. Mặt khác, việc trao cho thanh tra quyền tài phán đối với các khiếu nại hành chính song với vị trí quyền hạn chưa tương xứng do đó thanh tra chưa thể hoàn thành được trọng trách mới này.

 

Từ những năm 90 đến nay, thực hiện công cuộc đổi mới mà trọng tâm là đổi mới kinh tế, đất nước ta đã thu được nhiều thành tựu quan trọng trên các lĩnh vực. Với việc phát triển nền kinh tế thị trường nhiều thành phần và mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa, thì công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo cũng đòi hỏi phải được đổi mới mạnh mẽ hơn nữa. Vì vậy, để đáp ứng yêu cầu thực tiễn công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo và quản lý nhà nước, năm 1998, Quốc Hội đã ban hành Luật Khiếu nại, tố cáo, điều chỉnh một cách toàn diện về khiếu nại, tố cáo và việc giải quyết khiếu nại, tố cáo. Sau đó, Luật Khiếu nại, tố cáo đã tiếp tục được sửa đổi, bổ sung trong các năm 2004, 2005 cho phù hợp hơn với thực tiễn giải quyết khiếu nại, tố cáo và quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của đất nước.

 

Theo các quy định của pháp luật hiện hành thì thẩm quyền và trách nhiệm của các cơ quan Thanh tra trong giải quyết khiếu nại được thể hiện cơ bản trên các điểm sau:

 

- Tổng Thanh tra có thẩm quyền:

 

+ Giải quyết khiếu nại mà Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ đã giải quyết lần đầu nhưng còn có khiếu nại:

 

+ Giúp Thủ tướng Chính phủ theo dõi, kiểm tra, đôn đốc các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Uỷ ban nhân dân các cấp trong việc tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, thi hành quyết định giải quyết khiếu nại đã có hiệu lực pháp luật.

 

Trường hợp phát hiện có hành vi vi phạm pháp luật gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức thì kiến nghị Thủ tướng Chính phủ hoặc kiến nghị người có thẩm quyền áp dụng biện pháp cần thiết để chấm dứt vi phạm, xem xét trách nhiệm, xử lý đối với người vi phạm.

(Theo Điều 26, Luật Khiếu nại, tố cáo đã được sửa đổi, bổ sung theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Khiếu nại, tố cáo, ngày 29/11/2005).

 

-          Chánh Thanh tra các cấp, các ngành có trách nhiệm xác minh, kết luận, kiến nghị việc giải quyết khiếu nại thuộc thẩm quyền giải quyết của thủ trưởng cơ quan quản lý cùng cấp (theo Điều 27, Luật Khiếu nại, tố cáo đã được sửa đổi, bổ sung theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Khiếu nại, tố cáo, ngày 15/6/2004).

Như vậy, hiện nay về cơ bản Thanh tra không còn là một cấp giải quyết khiếu nại (ngoại trừ Tổng thanh tra có thẩm quyền giải quyết các khiếu nại mà thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ đã giải quyết lần đầu nhưng có khiếu nại). Các cơ quan thanh tra chủ yếu chỉ làm nhiệm vụ xác minh, kết luận, kiến nghị việc giải quyết khiếu nại thuộc thẩm quyền giải quyết của thủ trưởng cơ quan quản lý cùng cấp và thanh tra, kiểm tra việc việc thực hiện pháp luật về khiếu nại, tố cáo.  Nói cách khác, cơ quan thanh tra chính là cơ quan tham mưu cho Thủ trưởng cơ quan hành chính các cấp trong công tác giải quyết khiếu nại.

 

Tựu trung lại, vai trò của cơ quan thanh tra trong giải quyết khiếu nại là không giống nhau qua các thời kỳ lịch sử, nó được điều chỉnh phù hợp với tình hình thực tiễn khiếu nại và giải quyết khiếu nại, tổ chức bộ máy Nhà nước nói chung, tổ chức và hoạt động của cơ quan thanh tra nói riêng và yêu cầu của công tác quản lý Nhà nước trong từng giai đoạn. Đây cũng là một xu hướng tiếp diễn trong tương lai. Vì thế, vấn đề đặt ra đối với các cơ quan thanh tra không phải là được trao quyền đến đâu mà chính là làm tròn trách nhiệm của mình trong công tác giải quyết khiếu nại.

 

Hiện nay, ngoài việc tiếp tục khắc phục những hạn chế, bất cập, nâng cao hiệu quả công tác thẩm tra, xác minh, kết luận, kiến nghị việc giải quyết khiếu nại và thanh tra, kiểm tra việc thực hiện các quy định của pháp luật về khiếu nại, tố cáo nói chung, về khiếu nại hành chính nói riêng, các cơ quan thanh tra cũng cần chú ý đến việc xây dựng các tiền đề, điều kiện cần thiết cho việc đáp ứng các yêu cầu, nhiệm vụ mới trong công tác giải quyết khiếu nại hành chính.

 

Trong thời gian tới, theo chương trình xây dựng pháp luật, Quốc hội sẽ thông qua Luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Đây là một đạo luật quan trọng, điều chỉnh nhiều vấn đề lớn, phức tạp có liên quan đến trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, như: trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đối với cá nhân, tổ chức bị thiệt hại do người thi hành công vụ gây ra trong hoạt động quản lý hành chính, tố tụng, thi hành án; thủ tục giải quyết bồi thường thiệt hại; quyền, nghĩa vụ của các cá nhân, tổ chức bị thiệt hại; kinh phí bồi thường và trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ đã gây ra thiệt hại... Trong đó, Luật cũng sẽ quy định rõ việc giải quyết yêu cầu bồi thường trong quá trình giải quyết khiếu nại hành chính. Với những quy định mới của Luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, yêu cầu đặt ra đối với các cơ quan thanh tra không chỉ là quán triệt sâu sắc nội dung của Luật, mà quan trọng hơn là phải trang bị tốt những kiến thức mới về lĩnh vực này cho đội ngũ cán bộ, công chức thanh tra để hoàn thành tốt vai trò của thanh tra trong giải quyết khiếu nại hành chính.

 

Hiện nay, thực hiện chỉ đạo của Chính phủ và Ban Bí thư Trung ương Đảng, Thanh tra Chính phủ và các cơ quan hữu quan đang khẩn trương nghiên cứu, xây dựng Đề án tài phán hành chính, trong đó có việc xây dựng mô hình thí điểm cơ quan tài phán hành chính trong lĩnh vực đất đai. Xung quanh việc xây dựng mô hình thí điểm này, hiện đang có nhiều ý kiến khác nhau. Có quan điểm cho rằng, trong quá trình xây dựng cơ quan tài phán hành chính nói chung, cần thí điểm thành lập cơ quan tài phán hành chính về đất đai với đầy đủ đặc trưng vốn có của tài phán hành chính để trên cơ sở đó tổng kết, triển khai thực hiện mô hình chung. Những quan điểm khác lại cho rằng, trong tình hình hiện nay, nên giao cho các cơ quan thanh tra mà cụ thể là Thanh tra Chính phủ và Thanh tra một số tỉnh, thành thực hiện chức năng tài phán hành chính về đất đai, coi đó là bước đi quá độ tới giai đoạn thành lập cơ quan tài phán hành chính. Dù thực hiện theo phương án nào, thì có một điều chắc chắn rằng, các cơ quan thanh tra cũng sẽ đóng một vai trò nhất định, nhất là trong việc chuẩn bị về mặt con người và kinh nghiệm cho việc tổ chức thí điểm. Vì thế, nên chăng, các cơ quan thanh tra, ngay từ bây giờ cần quan tâm hơn tới việc đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng, nghiệp vụ chuyên môn cho đội ngũ cán bộ làm công tác giải quyết khiếu nại để vừa góp phần nâng cao hiệu quả mặt công tác này trong giai đoạn hiện nay, vừa có điều kiện đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ mới theo định hướng xây dựng cơ quan tài phán hành chính ở nước ta./.