Một vài ý kiến về thành lập Toà án Hành chính ở nước ta
10:22' 17/9/2009


 

1- Sự cần thiết phải thành lập Toà án hành chính

- Trong quá trình quản lý điều hành, các cơ quan hành chính nhà nước và công chức nhà nước khi thi hành công vụ ra những quyết định hành chính hoặc có hành vi trái pháp luật xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức thì phát sinh khiếu nại, tức là kiện hành chính, “dân kiện quan”.

- Từ trước tới nay, việc giải quyết khiếu nại do các cấp hành chính và tổ chức Thanh tra giải quyết. Cơ quan hành chính, công chức nhà nước vừa là người bị khiếu kiện, vừa là người giải quyết (xét xử) nên không đảm bảo tính khách quan, dân chủ và có hiệu quả. Vì vậy, đơn thư khiếu nại bị đùn đẩy, tồn đọng, người khiếu nại bị oan ức kéo dài. Đây là vấn đề bức xúc, nhức nhối phải giải quyết.

- Việc tổ chức Toà án hành chính để xét xử những khiếu nại đảm bảo xét xử nhanh chóng, có hiệu quả để củng cố lòng tin của nhân dân đối với chính quyền; đồng thời góp phần chống quan liêu, cửa quyền, tham nhũng trong bộ máy hành chính nhà nước.

- Tổ chức Toà án hành chính thực chất là tách bộ phận giải quyết khiếu nại thuộc Thanh tra nhà nước để nâng lên thành Toà án hành chính chuyên làm nhiệm vụ xét xử những khiếu nại hành chính sẽ có hiệu quả cao hơn. Như vậy, Toà án hành chính vẫn là một bộ phận của nền hành chính nhà nước (hành chính quản lý, điều hành và hành chính tài phán, xét xử).

2- Nên tổ chức Toà án hành chính như thế nào? Thuộc Chính phủ hay thuộc Toà án nhân dân tối cao?

Cần xem xét các vấn đề thuộc đặc điểm của Toà án hành chính.

- Toà án hành chính xét xử ai? Toà án hành chính chỉ xét xử cơ quan hành chính nhà nước (từ Bộ trở xuống) và công chức nhà nước (từ Bộ trưởng trở xuống) khi có đơn thư khiếu kiện. Cũng có thể mở rộng đối với cơ quan, tổ chức khác như văn phòng Quốc hội, Văn phòng Chủ tịch nước, Toà án, Viện Kiểm sát, các đoàn thể nhân dân, doanh nghiệp nhà nước và những người có thẩm quyền làm việc ở các cơ quan, tổ chức này khi ra quyết định có tính chất hành chính hoặc có hành vi trái pháp luật thì có thể bị khiếu kiện. Những đối tượng bị xét xử hành chính cũng gắn liền với nền hành chính.

Viện kiểm sát nhân dân tối cao cũng chỉ kiểm sát việc tuân theo pháp luật từ Bộ trở xuống.

- Toà án hành chính xét xử việc gì? Xét xử những quyết định hành chính cá biệt (không phải là các văn bản pháp quy) của cơ quan hành chính nhà  nước và quyết định hoặc hành vi hành chính của công chức nhà nước có sai trái, xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức. Các quyết định hành chính và hành vi hành chính này gắn liền với quản lý nhà nước.

- Phiên toà (hoặc cuộc họp xét xử) của Toà án hành chính không giống như phiên toà của Toà án nhân dân. Có thể chỉ có các Thẩm phán, không có Hội thẩm nhân dân, không có sự tham gia của Viện kiểm sát với tư cách là công tố, có thể không có luật sư bào chữa, có thể không cần phải có mặt của 2 bên (bên kiện và bên bị kiện), tố tụng chủ yếu là viết (tài liệu đã có được viết ra), không tranh tụng nhiều bằng lời nói trước Toà án hành chính. Phiên toà (hoặc cuộc họp xét xử) của Toà án hành chính có điểm giống nhưng cũng có nhiều điểm khác phiên toà của Toà án nhân dân; chủ yếu vẫn mang tính chất hành chính.

- Toà án hành chính được ra những chế tài (hình thức phạt) gì? Không giống như Toà án nhân dân khi xét xử được quyết định các hình phạt, Toà án hành chính chỉ ra quyết định về tính hợp pháp hay không hợp pháp của các quyết định hành chính, nếu sai thì phải huỷ bỏ một phần hay toàn bộ quyết định, nếu đã xảy ra thiệt hại thì phải bồi thường. Như vậy, chế tài của Toà án hành chính cũng mang tính chất hành chính.

- Quyết định của Toà án hành chính không có cưỡng chế thi hành của cơ quan thi hành án giống như bản án của Toà án nhân dân, mà cơ quan hành chính và công chức đã ra quyết định sai trái phải tự giác chấp hành, nếu không chấp hành thì Toà án hành chính đề nghị cơ quan hành chính cấp trên có biện pháp bắt buộc phải thi hành, hoặc yêu cầu Kho bạc nhà nước, Ngân hàng nhà nước khấu trừ vào tài khoản của họ. Việc thực hiện quyết định của Toà án hành chính được đảm bảo bằng quyền lực của Thủ tướng Chính phủ. Như vậy, việc thi hành các quyết định của Toà án hành chính cũng mang tính chất hành chính.

- Pháp luật quy định trước khi khởi kiện ra Toà án hành chính công dân cần phải gửi khiếu nại đến các cấp hành chính, nếu trong thời hạn luật định mà các cấp hành chính không giải quyết hoặc có giải quyết, nhưng người khiếu kiện không đồng ý thì kiện ra Toà án hành chính. Như vậy, việc thành lập Toà án hành chính không tước bỏ chức năng vốn có và không cản trở hoạt động quản lý của các cấp hành chính nhà nước, mà ngược lại thúc đẩy các cấp hành chính giải quyết khiếu nại nhanh chóng hơn.

- Tổ chức Toà án hành chính thuộc Chính phủ cũng không trái với Hiến pháp quy định ở Điều 127: “Toà án nhân dân tối cao, các Toà án nhân dân địa phương, các Toà án quân sự và các Toà án khác do luật định là những cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam”; Điều 134: “Toà án nhân dân tối cao giám đốc việc xét xử của Toà án đặc biệt và các Toà án khác, trừ trường hợp Quốc hội quy định khác khi thành lập Toà án đó”; Điều 112: Chính phủ tổ chức và lãnh đạo công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân.

- Toà án hành chính thuộc Chính phủ nhưng không giống như một bộ, Chánh án Toà án hành chính Trung ương không phải là thành viên Chính phủ, nhưng có vị trí như Bộ trưởng và được bổ nhiệm giống như Bộ trưởng (Thủ tướng đề nghị, Quốc hội phê chuẩn, Chủ tịch nước quyết định bổ nhiệm).

- Toà án hành chính ở tỉnh không giống như sở, không phụ thuộc vào Uỷ ban nhân dân tỉnh, mà đặt dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Toà án hành chính Trung ương nhưng độc lập xét xử chỉ tuân theo pháp luật để đảm bảm tính khách quan. Hiện nay, chưa nên tổ chức Toà án hành chính ở huyện.

- Các Thẩm phán Toà án hành chính ở Trung ương cũng như ở tỉnh có thể do Chủ tịch nước bổ nhiệm (hoặc do Thủ tướng bổ nhiệm).

Với những điều nêu trên thì không nên tổ chức Toà án hành chính thuộc Toà án nhân dân tối cao. Vì tổ chức và hoạt động xét xử của Toà án hành chính không phù hợp với tổ chức và hoạt động của hệ thống Toà án nhân dân.

3- Có một số ý kiến nêu lên cần xem xét

Gọi là Toà án mà đặt thuộc Chính phủ thì e rằng về mặt tâm lý, nhân dân ta không quen, sợ khép kín, xét xử không khách quan? Tất nhiên ta phải có cơ chế để đảm bảo xét xử khách quan, không thể “vừa đá bóng vừa thổi còi”, việc tách bộ phận xét khiếu tố ra khỏi cơ quan hành chính các cấp, thành lập Toà án hành chính là để bảo đảm xét xử khách quan. Nước ta còn có cơ chế giám sát của Quốc hội, kháng nghị của Viện kiểm sát và có sự lãnh đạo của Đảng. Hiện nay, nhiều nước trên thế giới cũng tổ chức Toà án hành chính thuộc hệ thống hành pháp.

Tổ chức Toà án hành chính thuộc Chính phủ, nhưng nguyên tắc xét xử thì gần hoàn toàn giống như Toà án thường là không phù hợp, mà phải giống như nguyên tắc hoạt động của cơ quan hành chính? Đã gọi là Toà án thì dù đặt ở đâu cũng phải có nguyên tắc xét xử gần giống nhau mới đảm bảo khách quan và có hiệu quả như nguyên tắc độc lập, xét xử chỉ tuân theo pháp luật, nguyên tắc xét xử tập thể, xét xử công khai, xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm…

Trọng tài kinh tế nhà nước trước đây thuộc Chính phủ nhưng cũng xét xử theo các nguyên tắc gần giống như Toà án, có xử sơ thẩm, xử kháng cáo và xét xử giám đốc thẩm.

Đặt tên là Toà án hành chính thì đúng với chức năng là cơ quan xét xử tài phán. Cái tên Toà án không phải chỉ dùng riêng cho Toà án tư pháp, mà nhiều nước có Toà án Hiến pháp, Toà án trọng tài, Toà án thương mại, Toà án đồng chí ở Liên Xô trước đây.

Khi tán thành và thống nhất quan điểm tổ chức Toà án  hành chính thuộc Chính phủ hay thuộc Toà án nhân dân tối cao, chúng ta sẽ thiết kế tổ chức và hoạt động của Toà án hành chính cho phù hợp với Hiến pháp và Luật tổ chức Chính phủ và các luật khác.

Tổ chức Toà án hành chính là cấp thiết, nhưng cần chú ý tới đặc điểm của các vụ kiện hành chính như đã nói ở trên bởi vì Toà án hành chính vẫn nằm trong phạm trù xét, giải quyết khiếu nại cần dựa vào kinh nghiệm giải quyết khiếu nại trong nhiều năm qua để tổ chức cho phù hợp thì mới có hiệu quả.

Chính phủ đã giao cho Học viện Hành chính Quốc gia cùng với Thanh tra nhà nước, Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ chuẩn bị và mở lớp đào tạo Thẩm phán hành chính ngay từ đầu năm nay./.



GS. Nguyễn Niên - Vụ trưởng Vụ pháp chế - Văn phòng Chính phủ

Nguồn: www.giri.ac.vn

Các tin tiếp
Các tin trước
TIÊU ĐIỂM
Xem nhiều nhất