Bất cập trong áp dụng các quy định về Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản
17:3' 11/9/2010
Vừa qua, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự năm 1999 (BLHS) đã được Quốc hội ban hành. Tuy nhiên, việc sửa đổi này chưa bao quát hết được toàn bộ nội dung các điều, khoản trong BLHS. Vì vậy, có những vấn đề, trong đó có các quy định về Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản cần được nghiên cứu thêm để có thể sửa đổi, bổ sung trong lần sửa đổi toàn diện sau. 


1. Quy định của pháp luật về Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản

Điều 134, BLHS quy định về Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản như sau:  

1. Người nào bắt cóc người khác làm con tin nhằm chiếm đoạt tài sản, thì bị phạt tù từ hai năm đến bảy năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ năm năm đến mười hai năm: A) Có tổ chức; B) Có tính chất chuyên nghiệp; C) Tái phạm nguy hiểm; D) Sử dụng vũ khí, phương tiện hoặc thủ đoạn nguy hiểm khác; Đ) Đối với trẻ em; E) Đối với nhiều người; G) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người bị bắt làm con tin mà tỷ lệ thương tật từ 11% đến 30%; H) Chiếm đoạt tài sản có giá trị từ năm mươi triệu đồng đến dưới hai trăm triệu đồng; I) Gây hậu quả nghiêm trọng.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ mười năm đến mười tám năm: A) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người bị bắt làm con tin mà tỷ lệ thương tật từ 31% đến 60%; B) Chiếm đoạt tài sản có giá trị từ hai trăm triệu đồng đến dưới năm trăm triệu đồng; C) Gây hậu quả rất nghiêm trọng.

4. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ mười lăm năm đến hai mươi năm hoặc tù chung thân: A) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người bị bắt làm con tin mà tỷ lệ thương tật từ 61% trở lên hoặc làm chết người; B) Chiếm đoạt tài sản có giá trị từ năm trăm triệu đồng trở lên; C) Gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.

5. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ mười triệu đồng đến một trăm triệu đồng, tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản, phạt quản chế hoặc cấm cư trú từ một năm đến năm năm”.

Những quy định nói trên về Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản là cơ sở pháp lý cho công cuộc đấu tranh phòng và chống các hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tài sản của nhân dân, nhất là khi các tội xâm phạm sở hữu có xu hướng gia tăng, tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản diễn ra ngày càng tinh vi, xảo quyệt. Việc ghi nhận Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản còn có ý nghĩa giáo dục mọi tầng lớp nhân dân và răn đe đối với người có ý định phạm tội này, bởi lẽ những người phạm tội này chủ yếu vì mục đích kiếm tiền không phải từ sức lao động của mình. Như vậy, việc ghi nhận Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản trong BLHS có ý nghĩa giáo dục về tư tưởng, hành vi, lối sống, nhân cách con người, hướng đến cái thiện, xoá bỏ cái ác. Ngoài ra, nó còn góp phần thực hiện chủ trương hội nhập quốc tế và khu vực của Đảng và Nhà nước ta là: “tiếp tục củng cố và tăng cường hoạt động tương trợ tư pháp giữa Việt Nam với các nước trong thời kỳ mới, phải mở rộng quan hệ quốc tế về tương trợ tư pháp, về phòng chống tội phạm và các tệ nạn xã hội” như Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 8 khoá VII đã nêu.

2. Những vướng mắc và kiến nghị hoàn thiện các quy định về Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản

Hiện nay, các tội xâm phạm sở hữu nói chung, trong đó có tội phạm về bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản diễn ra hết sức phức tạp và có xu hướng gia tăng. Nhưng việc áp dụng các quy định của BLHS để điều tra, truy tố, xét xử về Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản còn gặp nhiều bất cập do nhận thức và sự áp dụng không thống nhất các quy định của pháp luật. Điều này làm giảm hiệu quả của công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm. Bên cạnh đó, những quy định của BLHS về Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản đã bộc lộ những nhược điểm, chưa đáp ứng được yêu cầu đấu tranh có hiệu quả với tình trạng phạm tội này trên thực tiễn. Cụ thể:

Thứ nhất, theo Từ điển tiếng Việt, “bắt cóc là hành vi bắt người một cách đột ngột và đem giấu đi”1. Vậy, hành vi giữ người nhưng không đem giấu đi mà chỉ dùng để uy hiếp tinh thần nhằm chiếm đoạt tài sản có phải là hành vi phạm tội này không? Ví dụ: Nguyễn Văn A vào nhà chị V, thấy con gái của chị V đang ngồi học trong nhà. A chốt cửa lại. Khi chị V về, A không cho con gái chị V ra mở cửa mà uy hiếp tinh thần, yêu cầu chị V phải nộp cho A 50 triệu đồng mới thả con gái chị. Như vậy, A đã thực hiện hành vi bắt giữ con gái chị V và yêu cầu tiền chuộc. Nhưng địa điểm bắt giữ lại chính tại nhà người bị hại. Về vấn đề này, nếu chiếu theo nghĩa đen của từ “bắt cóc” thì A không phạm Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản, do A không giấu cháu bé đi; mà hành vi của A chỉ cấu thành Tội cưỡng đoạt tài sản. Nhưng lại có quan điểm khẳng định hành vi của A đã cấu thành Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản, vì A đã thực hiện hành vi bắt giữ người nhằm chiếm đoạt tài sản. Theo chúng tôi, chỉ cần người phạm tội bắt, giữ người nhằm chiếm đoạt tài sản là đã phạm tội - không phải Tội cưỡng đoạt tài sản. Tuy nhiên, nếu gọi là “bắt cóc” cũng chưa chuẩn. Vì vậy, để việc áp dụng pháp luật được thống nhất, tên Điều 134 cần được sửa thành: Tội bắt, giữ người nhằm chiếm đoạt tài sản. Khoản 1 Điều 134 BLHS nên được sửa là: Người nào bắt, giữ người khác làm con tin nhằm chiếm đoạt tài sản, thì bị phạt tù từ hai năm đến bảy năm.

Thứ hai, hiện nay, pháp luật hình sự không quy định về thời gian giam giữ người bị hại bao lâu thì người bắt cóc bị truy cứu trách nhiệm hình sự (TNHS) về Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản. Điều này đã gây khó khăn cho các cơ quan tiến hành tố tụng dẫn đến những quan điểm áp dụng pháp luật không thống nhất. Quan điểm thứ nhất cho rằng, nếu có hành vi bắt và giam, giữ con tin nhằm chiếm đoạt tài sản thì có thể truy cứu TNHS về Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản, bất kể thời gian giam, giữ là bao lâu. Quan điểm thứ hai lại coi nếu thời gian giam giữ con tin không nhiều, chẳng hạn như chỉ vài phút, thì không thể truy cứu TNHS về tội này mà phải truy cứu TNHS về Tội cưỡng đoạt tài sản. Theo chúng tôi, cứ có hành vi giam, giữ, không phụ thuộc bao lâu, thì có thể truy cứu TNHS về Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản, vì mục đích của người phạm tội là bắt, giữ người để chiếm đoạt tài sản. Vì vậy, vấn đề này cần được khẳng định rõ ràng trong BLHS theo hướng sau: Người nào có hành vi bắt, giữ con tin nhằm chiếm đoạt tài sản không phụ thuộc vào thời gian giam giữ bao lâu thì...

Thứ ba, thực tiễn xét xử cho thấy có những vụ án người phạm tội đã sử dụng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực làm cho người bị bắt cóc lâm vào tình trạng không thể chống cự được để bắt đi nhằm yêu cầu người thân của họ đưa tiền chuộc thì có nên truy cứu TNHS Tội cướp tài sản và Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản không? Có ý kiến đề nghị truy cứu TNHS thành hai tội, vì hành vi của người phạm tội đã thỏa mãn đủ các dấu hiệu của mặt khách quan Tội cướp tài sản và Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản. Ý kiến khác lại cho rằng, hành vi sử dụng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực của người phạm tội chỉ nhằm mục đích bắt cóc con tin nên nó là tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản. Vì thế chỉ có thể truy cứu TNHS theo tội này.

Chúng tôi đồng tình với ý kiến thứ hai. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là có nên coi sử dụng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực là tình tiết định khung tăng nặng không? Rõ ràng hành vi dùng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực để bắt, giữ người là hành vi nguy hiểm hơn nhiều so với hành vi bắt, giữ người không dùng vũ lực hoặc không đe dọa dùng vũ lực nên nếu truy cứu TNHS như nhau sẽ không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm của tội phạm và không hợp lý. Vì vậy, theo chúng tôi, cần thiết phải coi tình tiết “sử dụng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực” là tình tiết định khung tăng nặng.

Thứ tư, pháp luật hình sự hiện hành vẫn chưa quy định về hành vi bắt, giữ người thân trong gia đình là tình tiết định khung tăng nặng. Có thể nói, đây là điều không hợp lý bởi trên thực tế có nhiều vụ án, người phạm tội bắt cóc người thân của mình nhằm đòi tiền chuộc. Qua nghiên cứu ngẫu nhiên 50 bản án hình sự sơ thẩm2, chúng tôi thấy có đến 13 bản án mà người phạm Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản bắt, giữ chính người thân của mình nhằm đòi tiền chuộc. Người phạm tội bắt, giữ những người thân trong gia đình thì thủ đoạn thực hiện tội phạm sẽ dễ dàng hơn. Hơn nữa, những vụ án này luôn gây bức xúc mạnh mẽ trong dư luận xã hội, phá hoại truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc, cần phải xử lý nghiêm minh. Do vậy, theo chúng tôi, trong tội này, phải quy định bắt, giữ người thân trong gia đình là tình tiết định khung tăng nặng để đảm bảo sự nghiêm minh của pháp luật.

Thứ năm, điểm d, khoản 2, Điều 134 quy định “sử dụng vũ khí, phương tiện hoặc thủ đoạn nguy hiểm khác” là tình tiết định khung tăng nặng. Vướng mắc nảy sinh ở chỗ là trường hợp người phạm tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản sử dụng vũ khí quân dụng, vũ khí thô sơ có bị truy cứu TNHS về Tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự (Điều 230) hay Tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí thô sơ hoặc công cụ hỗ trợ (Điều 233) hay không?

Ví dụ: do cần tiền để tiêu xài, A đã rút khẩu súng ngắn ra uy hiếp chị Lan, bắt chị theo A về nhà trọ để giam giữ chị. Sau đó, A nhắn tin cho chồng chị Lan yêu cầu đưa tiền chuộc. Với hành vi trên của A, có quan điểm cho rằng, chỉ truy cứu TNHS đối với A về Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản theo điểm d, Khoản 2, Điều 134, BLHS mà không truy cứu A về Tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự theo Điều 230, bởi tình tiết sử dụng vũ khí đã là tình tiết định khung tăng nặng tại điểm d, khoản 2, Điều 134, BLHS.

Chúng tôi cho rằng, phải truy cứu TNHS A cả về hai tội: Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản theo điểm d Khoản 2 Điều 134 BLHS và Tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự theo Khoản 1 Điều 230 BLHS. Bởi lẽ, hành vi phạm tội của A đã đủ yếu tố cấu thành cả hai tội trên. Mặt khác, việc tình tiết “sử dụng vũ khí” vừa là tình tiết định khung tăng nặng tại điểm d khoản 2 Điều 134 BLHS vừa là tình tiết định tội theo quy định tại Khoản 1 Điều 230 BLHS, không vi phạm quy định “những tình tiết đã là yếu tố định tội hoặc định khung hình phạt thì không được coi là tình tiết tăng nặng” của Khoản 2 Điều 48 BLHS.Vì vậy, cơ quan có thẩm quyền cần hướng dẫn vấn đề này theo hướng: Người nào sử dụng vũ khí quân dụng, vũ khí thô sơ để bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản thì tùy theo từng trường hợp cụ thể có thể truy cứu TNHS cả về hai tội: Tội bắt, giữ người nhằm chiếm đoạt tài sản theo quy định tại điểm d khoản 2 Điều 134 BLHS và Tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự theo quy định tại khoản 1 Điều 230 BLHS hoặc Tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí thô sơ hoặc công cụ hỗ trợ theo quy định tại khoản 1 Điều 233 BLHS.

Thứ sáu, điểm đ khoản 2 Điều 134 BLHS quy định phạm tội “đối với trẻ em” là tình tiết định khung tăng nặng. Xung quanh việc áp dụng tình tiết này trong thực tiễn cũng có nhiều quan điểm khác nhau. Có ý kiến đề nghị chỉ áp dụng tình tiết định khung tăng nặng trong trường hợp ý thức chủ quan của người phạm tội đã biết rõ người bị hại là trẻ em khi thực hiện hành vi phạm tội. Nếu người phạm tội không biết hoặc có sự lầm tưởng về độ tuổi thì không áp dụng tình tiết này. Vì vậy, điểm đ khoản 2 Điều 134 cần sửa đổi là “phạm tội mà biết là trẻ em”. Ý kiến khác lại coi phạm tội đối với trẻ em không phải là tình tiết thuộc ý thức chủ quan của người phạm tội mà là tình tiết khách quan, do đó không cần người phạm tội phải nhận thức được hoặc buộc họ phải nhận thức được đối tượng mà mình xâm phạm là trẻ em thì mới coi là tình tiết định khung tăng nặng. Chỉ cần xác định người bị hại là trẻ em thì người phạm tội đã bị coi là phạm tội đối với trẻ em. Chúng tôi đồng ý với quan điểm thứ hai vì nó bảo vệ người bị hại một cách tốt nhất. Đề nghị cơ quan nhà nước có thẩm quyền có văn bản hướng dẫn để việc áp dụng pháp luật được thống nhất theo hướng này.

Thứ bảy, điểm h khoản 2; điểm b khoản 3; điểm b khoản 4, Điều 134 coi việc chiếm đoạt tài sản có giá trị từ 50 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng; từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng; từ 500 triệu đồng trở lên là tình tiết định khung tăng nặng đối với người phạm tội. Hiện nay, vấn đề này cũng đang có nhiều ý kiến. Có ý kiến cho rằng, chỉ áp dụng tình tiết định khung tăng nặng khi mà người phạm tội đã chiếm đoạt được tài sản có giá trị nói trên; còn nếu người phạm tội chưa chiếm đoạt được tài sản có giá trị nói trên mà chỉ có ý định chiếm đoạt thì không nên áp dụng tình tiết tăng nặng. Chúng tôi cho rằng, Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản là tội phạm có cấu thành hình thức, hậu quả của tội phạm không có ý nghĩa trong việc quyết định hình phạt nên chỉ cần người phạm tội có ý định chiếm đoạt tài sản có giá trị nói trên, không phụ thuộc vào việc họ đã lấy được tài sản hay chưa là có thể áp dụng tình tiết định khung tăng nặng. Văn bản hướng dẫn trong thực tiễn cũng nên quy định theo hướng này.

Thứ tám, tình tiết phạm tội nhiều lần không được quy định trực tiếp trong Điều 134 BLHS năm 1999 với tính chất là tình tiết định khung tăng nặng mà chỉ được xem xét với tính chất là tình tiết tăng nặng TNHS, nên vẫn có thể có trường hợp bị cáo phạm tội nhiều lần nhưng không thể áp dụng khung tăng nặng hình phạt để quyết định hình phạt.

Đây là vấn đề cần xem xét lại về kỹ thuật lập pháp, khi mà tội phạm nói chung và Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản nói riêng đang có chiều hướng gia tăng. Để ngăn chặn có hiệu quả người thực hiện hành vi bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản nhiều lần, cần quy định bổ sung “phạm tội nhiều lần” là tình tiết định khung tăng nặng vào Điều 134, BLHS.

Như vậy, Điều 134, BLHS Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản nên được sửa đổi như sau và nên có những hướng dẫn như đã phân tích trên để việc áp dụng pháp luật được thống nhất, đúng đắn.

“Điều 134. Tội bắt, giữ người nhằm chiếm đoạt tài sản

1. Người nào bắt, giữ người khác làm con tin nhằm chiếm đoạt tài sản không phụ thuộc vào thời gian giam, giữ bao lâu, thì bị phạt tù từ hai năm đến bảy năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây thì bị phạt tù từ năm năm đến mười hai năm:...

d) Phạm tội nhiều lần;

đ) Sử dụng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực;

g) Đối với người có quan hệ trực hệ; ....”


Nguyễn Kim Chi - Giảng viên Học viện Tư pháp
Nguồn: Tạp chí Nghiên cứu lập pháp điện tử
___________________
(1) Minh Tân- Thanh Nghi- Xuân Lãm, Từ điển tiếng Việt, Nxb. Thanh Hóa, tr. 65.

(2) Xem cụ thể hơn: Nguyễn Kim Chi (2009), Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản trong luật hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Các tin tiếp
Các tin trước
TIÊU ĐIỂM
Xem nhiều nhất