Cơ chế giải quyết tranh chấp phát sinh liên quan đến phân cấp, phân quyền tại Cộng hòa liên bang Đức
19:3' 5/10/2010
Việc phân cấp, phân quyền chỉ đạt được mục đích khi các vấn đề được giao cho các cấp phù hợp với năng lực của cấp tương ứng và phù hợp với bản chất của từng vấn đề. Nói cách khác, phải có một đường ranh giới phân định thẩm quyền khoa học, rõ ràng và ổn định tương đối giữa các cấp. Đây cũng là vấn đề mà khoa học tổ chức nhà nước ở nước ta quan tâm. Vì vậy, những kinh nghiệm quý báu của các quốc gia, trong đó có CHLB Đức sẽ là tài liệu đáng tham khảo.
Hình minh họa


1. Đặt vấn đề

Dù cố gắng đến đâu thì những bất đồng, tranh chấp liên quan đến phân cấp, phân quyền là không thể tránh khỏi. Một vài quốc gia sử dụng cơ chế hành chính - chính trị để giải quyết các tranh chấp này. Theo đó, thông thường, các cơ quan hành chính cấp trên sẽ tự phán quyết các tranh chấp về thẩm quyền giữa mình và cấp dưới. Cơ chế hành chính - chính trị thường dựa vào lý do “bảo đảm sự thống nhất trong quản lý nhà nước” hoặc dựa vào nguyên tắc mệnh lệnh phục tùng của luật hành chính. Thực tế cho thấy, chính cơ chế giải quyết này đã dẫn việc phân cấp, phân quyền tới tình trạng nhập nhằng, vô định. Vì thông qua quyền giải quyết tranh chấp, cấp trên dường như đã giữ lại quyền vẽ lại ranh giới, quyền bất kỳ lúc nào cũng có thể “nhổ hàng rào đi cắm lại”. Việc thiếu một cơ chế giải quyết tranh chấp hữu hiệu đã biến “hàng rào” mà chủ nhân của nó đã dày công trau chuốt trở nên vô dụng.

Thay vào cơ chế hành chính - chính trị, cơ chế tư pháp được sử dụng ở CHLB Đức để giải quyết những tranh chấp phát sinh trong phân cấp, phân quyền giữa các cấp nói chung và giữa liên bang và tiểu bang nói riêng. Ở Đức, mối quan hệ giữa Nhà nước liên bang và các tiểu bang là mối quan hệ hiến định, nên các tranh chấp này là tranh chấp hiến pháp và Tòa án Hiến pháp liên bang sẽ là cơ quan giải quyết cuối cùng.

Tranh chấp giữa các bộ phận trong nội bộ một tiểu bang trước hết được giải quyết theo các cơ chế được quy định trong Hiến pháp tiểu bang (thường thông qua Tòa án Hiến pháp tiểu bang). Trong một số trường hợp, các tranh chấp này cũng được mang ra giải quyết tại Tòa án Hiến pháp liên bang. Cụ thể:

 

2. Giải quyết tranh chấp tại Tòa án Hiến pháp liên bang theo điểm 1, Khoản 1, Điều  93 Hiến pháp - tranh chấp thẩm quyền giữa các cơ quan hiến định

Cơ chế tại Điều 93, Khoản 1, điểm 1 (Organstreitverfahren) không phải dành riêng để giải quyết tranh chấp giữa Nhà nước liên bang và các tiểu bang, mà để giải quyết tranh chấp về quyền và nghĩa vụ giữa các cơ quan hiến định; và trong một số trường hợp còn để giải quyết tranh chấp giữa các bộ phận khác nhau trong cùng một cơ quan hiến định1. Ví dụ: giữa đảng đoàn trong Quốc hội với chính bản thân Quốc hội. Vì vậy, những điều trình bày dưới đây không chỉ áp dụng cho Nhà nước liên bang và các tiểu bang, mà áp dụng chung cho các bên tham gia tố tụng khác.

Cơ chế này có gốc rễ từ nguyên tắc tam quyền phân lập và sự bảo vệ thiểu số2. Trong thực tế, vai trò bảo vệ thiểu số của cơ chế này nổi trội hơn vai trò cân bằng quyền lực giữa các cơ quan hiến định. Cơ chế này trao cho phe thiểu số khả năng bảo vệ quyền thiểu số của mình hoặc quyền lợi của các cơ quan nơi mà phe thiểu số tham gia. Điều này rất có ý nghĩa đối với một vài tiểu bang, nơi một đảng phái nhỏ, được đa số dân chúng ủng hộ tại bang đó nhưng lại là thiểu số ở Hạ viện và Thượng viện Liên bang. Đảng phái sẽ rất tích cực sử dụng cơ chế Organstreitverfahren để bảo vệ lợi ích của tiểu bang, khi phe đa số thông qua chính quyền liên bang, đặc biệt là thông qua Hạ viện và Thượng viên liên bang, có những hành động xâm phạm thẩm quyền của tiểu bang. Trong trường hợp này, việc bảo vệ lợi ích của tiểu bang gắn liền với uy tín của đảng đó tại tiểu bang và gắn liền với việc bảo vệ lợi ích thiểu số nói chung.

Ở đây, bên tham gia tố tụng phải là cơ quan hiến định. Mặc dầu trong quan hệ đối ngoại, cũng như nhiều mối quan hệ khác thì tiểu bang là một bộ phận của liên bang, nhưng trong quan hệ tố tụng này, các tiểu bang được xem là một cơ quan hiến định, độc lập với Nhà nước liên bang. Điều đáng lưu ý, các đảng phái chính trị về mặt lý thuyết không phải là cơ quan hiến định (tức không phải là một cơ quan nhà nước), nhưng Tòa án Hiến pháp coi các đảng phái chính trị được phép tham gia với tư cách là một bên tố tụng trong thủ tục này3. Lý do đưa ra ở đây là mặc dầu đảng phái chính trị không phải là cơ quan nhà nước, nhưng địa vị của nó được ghi nhận tại Điều 21 Hiến pháp và nó như là một nhân tố không thể thiếu được của đời sống hiến pháp. Nói cách khác, tổ chức và chức năng của đảng phái chính trị giống như một cơ quan cấp cao của liên bang, bởi vậy thủ tục khiếu kiện Hiến pháp không phù hợp để áp dụng với đảng phái chính trị, mà phải là thủ tục giải quyết tranh chấp về thẩm quyền (Organstreitverfahren)4. Tranh chấp giữa một tiểu bang và một đảng phái chính trị cũng có thể được giải quyết theo thủ tục này.

Bên bị kiện bao gồm: Hạ viện, Thượng viện, Chính phủ liên bang, Tổng thống liên bang, các ủy ban liên viện, các ủy ban của Quốc hội, Chủ tịch Hạ viện, Chủ tịch Thượng viện, các đảng phái chính trị, các tiểu bang.

Đơn khởi kiện phải nêu rõ hành vi của bên bị kiện (bị đơn) theo đúng Khoản 1, Điều 64 Luật Tòa án Hiến pháp liên bang. Hành vi này có thể là một hành vi chủ động hoặc một hành vi thụ động (không thực hiện nghĩa vụ của mình). Hành vi phải mang tính pháp lý5. Các hành động chuẩn bị hoặc hành động thuần túy kỹ thuật nghiệp vụ không phải là đối tượng xét xử của thủ tục này. Hành vi thụ động sẽ mang tính pháp lý khi bị đơn có nghĩa vụ phải hành động. Hầu hết các hành vi thụ động liên quan đến việc bị đơn không ban hành một văn bản cần thiết hoặc không hủy bỏ một văn bản cần thiết dẫn đến tình trạng bất hợp hiến, làm ảnh hưởng đến lợi ích của nguyên đơn. Ví dụ: Tổng thống phải công bố dự luật được chuyển đến mình khi dự luật được thông qua một cách hợp hiến.

Người nộp đơn khởi kiện phải chứng minh rằng bản thân anh ta hoặc cơ quan mà anh ta thuộc về bị hành vi của bị đơn xâm hại quyền và nghĩa vụ hiến định hoặc hành vi của nguyên đơn chưa xâm hại nhưng trực tiếp đe dọa quyền và nghĩa vụ hiến định của nguyên đơn. Với tư cách là một bộ phận của bộ máy nhà nước, tiểu bang không có “quyền gắn liền chủ thể“ (subjektive Rechte) như các tự nhiên nhân, thay vào đó là trách nhiệm và thẩm quyền. Tuy nhiên, trong trong thủ tục tố tụng này thì tiểu bang, cũng như các bên tham gia tố tụng khác có thể bảo vệ và thực hiện các thẩm quyền và trách nhiệm như thể là các tự nhiên nhân bảo vệ các “quyền gắn liền chủ thể” trong thủ tục tố tụng dân sự6. Bởi vậy, mối quan hệ pháp luật giữa các bên tham gia tố tụng được định hình theo quan hệ luật Hiến pháp; các quyền và nghĩa vụ đối kháng phải xuất phát từ một quan hệ pháp luật Hiến pháp7. Quyền được nại ra trong đơn khởi kiện phải là quyền hiến định; nếu một hành vi của bị đơn trái với đạo luật thường hoặc nội quy thì không phải là đối tượng xét xử của thủ tục Organstreitverfahren. Tuy nhiên trong một số trường hợp, quy định của nội quy có thể là căn cứ của một quyền được nại ra trong đơn khởi kiện, nếu qua định của nội quy xuất phát từ một quy định của Hiến pháp và khi giải thích quy định của Hiến pháp tương ứng sẽ viện dẫn đến nội quy này. Ví dụ: quyền phát biểu của nghị sĩ không được nêu minh thị, trực tiếp trong Hiến pháp mà chỉ được điều chỉnh trong Nội quy Nghị viện. Nhưng quyền phát biểu này lại xuất phát từ địa vị hiến định của nghị sĩ theo điểm 2, Khoản 1, Điều 38 và vì vậy, nếu quyền phát biểu của nghị sĩ bị hạn chế qua Nội quy, nghị sĩ có quyền viện dẫn điểm 2, Khoản 1, Điều 38 để chống lại Nội quy.

“Các bộ phận của một cơ quan hiến định có thể đứng ra khởi kiện bảo vệ quyền hiến định của cơ quan theo hình thức khởi kiện vì lợi ích chung (Prozessstandschaft)8. Bộ phận này không nhất thiết phải là đa số của cơ quan9. Hay nói cách khác khi đa số cơ quan không xem là quyền hiến định của cơ quan bị xâm hại thì một bộ phận thiểu số của cơ quan vẫn có thể đứng ra khởi kiện theo hình thức Prozessstandschaft để bảo vệ quyền lợi của cơ quan. Ví dụ: đa số nghị sĩ trong Hạ viện không cho rằng Chính phủ đang xâm hại quyền hiến định của Hạ viện, nhưng một nhóm thiểu số, ví dụ một đảng đoàn thiểu số trong Hạ viện, có thể đứng ra kiện Chính phủ để bảo vệ quyền của Hạ viện”.

Ý nghĩa của quyền khởi kiện của một bộ phận cơ quan vì lợi ích chung nằm ở chỗ: nó mở ra khả năng bảo vệ và thực thi chức năng của Hạ viện. Đa số thành viên của Hạ viện thường xuyên ủng hộ Chính phủ10 và bởi vậy họ không sẵn sàng chống lại các hành vi của Chính phủ xâm hại các quyền hiến định của các bộ phận của Hạ viện. Bởi vậy, các quyền của Hạ viện cũng có thể được bảo vệ bởi một bộ phận của Nghị viện, có thể là một đảng đoàn thiểu số11. Tuy nhiên, cho đến nay, “Tòa Hiến pháp liên bang chỉ mới trao quyền khởi kiện vì lợi ích chung như vậy cho duy nhất các đảng đoàn Nghị viện, mà chưa trao cho một bộ phận của cơ quan nào khác”12.

Nguyên đơn phải chứng minh nhu cầu cần được Tòa án Hiến pháp bảo vệ quyền hiến định của mình. Tòa án Hiến pháp là cơ quan phán xét cuối cùng, phương thức cuối cùng được sử dụng để giải quyết tranh chấp về trách nhiệm, thẩm quyền của các cơ quan. 

Khi kết thúc vụ án và yêu cầu của nguyên đơn được chứng minh, Tòa án Hiến pháp sẽ đưa ra kết luận về việc bị đơn thông qua những hành vi nhất định đã xâm hại vào quyền hiến định cụ thể của nguyên đơn. Tòa án Hiến pháp không tuyên bố hủy bỏ hành vi bị cáo buộc, cũng như không yêu cầu bị đơn phải thực hiện những hành vi nhất định. Tuy nhiên, từ kết luận này của Tòa án Hiến pháp thì hành vi bị cáo buộc sẽ coi như vi hiến và trong một số trường hợp bị coi là vô hiệu tuyệt đối (vô hiệu từ đầu).

Việc Tòa án Hiến pháp không trực tiếp tuyên bố hủy bỏ hành vi vi hiến không có nghĩa là có sự bao dung cho tình trạng vi hiến tiếp tục tồn tại, mà có nghĩa là bị đơn (cơ quan bị cáo buộc) phải đối chiếu với nguyên tắc nhà nước pháp quyền ở Điều 20 Hiến pháp để rút ra những hệ quả từ kết luận của Tòa án Hiến pháp và ngay lập tức thực hiện các biện pháp để loại bỏ tình trạng vi hiến.

 

3. Giải quyết tranh chấp tại Tòa án Hiến pháp liên bang theo điểm 3, Khoản 1, Điều 93 Hiến pháp - tranh chấp liên bang/tiểu bang

Điều 93, Khoản 1, điểm 3 và điểm 4 quy định về việc giải quyết tranh chấp quyền và nghĩa vụ giữa liên bang và tiểu bang, giữa các tiểu bang với nhau và trong nội bộ một tiểu bang. Có thể nói trong tương quan với Organstreitverfahren tại điểm 1 thì điểm 3 và điểm 4 đóng vai trò là “luật riêng” và vì vậy, phạm vi nguyên đơn, đối tượng xét xử sẽ hẹp hơn so với Khoản 1, điểm 1.

Điểm 3 áp dụng cho trường hợp tranh chấp về quyền và nghĩa vụ giữa liên bang và tiểu bang, đặc biệt liên quan đến vấn đề các tiểu bang thực thi luật của liên bang dưới sự giám sát của Nhà nước liên bang. Bên tham gia tố tụng chỉ có thể là Nhà nước liên bang và từng tiểu bang riêng lẻ. Đối tượng xét xử là hành vi của tiểu bang thực hiện hoặc không thực hiện luật liên bang hoặc hành vi thực hiện quyền giám sát của liên bang. Vì đối tượng xét xử liên quan đến việc thi hành pháp luật nên hành pháp sẽ là người đại diện tham gia tố tụng, tương ứng về phía Nhà nước liên bang là Chính phủ liên bang, về phía Nhà nước tiểu bang là Chính phủ tiểu bang. Tuy nhiên, về phía các tiểu bang, nếu Hiến pháp tiểu bang quy định một cơ quan đại diện tham gia tố tụng khác, ngoài Chính phủ tiểu bang, thì sẽ áp dụng quy định này. Tại bản án số 613, Tòa án Hiến pháp liên bang còn nêu rõ, quyết định tham gia thủ tục tố tụng phải được thông qua bởi tập thể Chính phủ (liên bang hoặc tiểu bang), mà cá nhân Thủ tướng liên bang hay Thủ hiến tiểu bang không được trao quyền này.

Để giảm tải cho Tòa án Hiến pháp liên bang thì giai đoạn tiền tố tụng tại Thượng viện được áp dụng cho loại tranh chấp tại điểm 3. Theo Khoản 4, Điều 84 Hiến pháp, khi Chính phủ liên bang cho rằng Chính phủ tiểu bang có thiếu sót trong việc thực hiện luật liên bang, Chính phủ liên bang sẽ yêu cầu Chính phủ tiểu bang khắc phục thiếu sót này. Nếu thiếu sót không được khắc phục theo yêu cầu của Chính phủ liên bang, Chính phủ liên bang có thể đề nghị Thượng viện kết luận về vấn đề; ngược lại, nếu Chính phủ tiểu bang cho rằng cáo buộc của Chính phủ liên bang là không có cơ sở, Chính phủ tiểu bang cũng có quyền yêu cầu Thượng viện kết luận về vấn đề. Sau khi có kết luận của Thượng viện mà một trong hai bên không thỏa mãn, thì có thể khởi kiện vụ việc ra Tòa án Hiến pháp.

Đây là thủ tục tố tụng đối kháng liên quan về xác định ranh giới quyền và nghĩa vụ trong quan hệ luật Hiến pháp giữa liên bang và tiểu bang, là một loại quan hệ đặc thù cho các quốc gia liên bang. Bởi vậy, các quyền và nghĩa vụ giữa các bên không chỉ xuất phát từ các quy phạm, các điều khoản cụ thể minh thị trong Hiến pháp mà còn có thể xuất phát từ nguyên tắc chính thể liên bang, nguyên tắc thiện chí liên bang14. Nói cách khác, các quyền và nghĩa vụ này dựa vào luật nội dung chứ không chỉ là Hiến pháp thực định.

Các bên phải khởi kiện trong vòng 6 tháng kể từ thời điểm nhận được kết luận của Thượng viện. Các bên có thể rút đơn kiện trước khi Tòa án Hiến pháp tiến hành tranh tụng. Trong quá trình tố tụng các bên có thể yêu cầu, hoặc Tòa Hiến pháp có thể tự mình áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời.

 

4. Giải quyết tranh chấp tại Tòa án Hiến pháp liên bang theo điểm 4, Khoản 1, Điều 93, Hiến pháp - tranh chấp nội bộ tiểu bang

Các tranh chấp về luật công giữa các bộ phận trong nội bộ một tiểu bang có thể được mang ra Tòa án Hiến pháp liên bang giải quyết theo Điều 93, Khoản 1, điểm 4 nếu như không có con đường tố tụng nào khác. Khác với tranh chấp ở điểm 3 - luôn là quan hệ Hiến pháp và luôn liên quan đến phân cấp, phân quyền, tranh chấp ở điểm 4 không nhất thiết phải là quan hệ Hiến pháp và không nhất thiết phải liên quan đến phân cấp, phân quyền; mặc dù trên thực tế, đa phần vụ án liên quan đến phân cấp phân quyền.

Đây là một trường hợp ngoại lệ trong số các vụ việc thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án Hiến pháp liên bang. Trong trường hợp này, Tòa án Hiến pháp liên bang xét xử cả những tranh chấp không phải là tranh chấp Hiến pháp mà chỉ là tranh chấp về luật công. Hơn nữa ở đây, Tòa án Hiến pháp liên bang lại xét xử một vụ việc vốn dĩ thuộc công việc nội bộ của tiểu bang. Phải chăng sự phân định liên bang - tiểu bang bị phá vỡ trong trường hợp này? Không hoàn toàn như vậy. Nhà nước liên bang không làm thay, không can thiệp vào công việc nội bộ của tiểu bang mà chỉ đóng vai trò bổ trợ, lấp khe hở cho Nhà nước tiểu bang. Tòa án Hiến pháp liên bang không được đặt ở vị trí thứ nhất, mà chỉ đặt ở vị trí bổ trợ cho Tòa án của tiểu bang. Vì Tòa án Hiến pháp liên bang chỉ có thẩm quyền này khi tiểu bang tương ứng không có Tòa án Hiến pháp tiểu bang và cũng không ủy quyền xét xử cho Tòa hành chính liên bang, Tòa xã hội liên bang... Hoặc khi tiểu bang tương ứng có Tòa án Hiến pháp tiểu bang nhưng Tòa án Hiến pháp tiểu bang lại không có thẩm quyền xét xử loại tranh chấp nói ở điểm 3. Trên thực tế, các tranh chấp được mang ra Tòa án Hiến pháp liên bang tại điểm 3 thường là các tranh chấp Hiến pháp tiểu bang15.

Và Luật Tòa án Hiến pháp liên bang (BverfGG) sử dụng thủ tục tố tụng tranh chấp thẩm quyền giữa các cơ quan hiến định liên bang tại điểm 1, Khoản 1, Điều 93 để giải quyết các tranh chấp trong nội bộ một tiểu bang.

Bên tham gia tố tụng gồm các cơ quan tối cao của bang và các bộ phận của bang mà theo quy định của Hiến pháp tiểu bang hoặc nội quy tương ứng các bộ phận này được trao quyền độc lập. Nói cách khác, đó là những tổ chức có tư cách pháp nhân công quyền. Nguyên đơn phải chứng minh quyền và nghĩa vụ của mình đã bị xâm hại hoặc trực tiếp bị đe dọa bởi hành vi của bị đơn. Trong thủ tục này, Tòa án Hiến pháp liên bang không chấp nhận khởi kiện vì lợi ích chung như thủ tục ở điểm 1, Khoản 1, Điều 9316.

Khi xét xử vụ việc, Tòa án Hiến pháp liên bang sẽ căn cứ vào Hiến pháp của tiểu bang tương ứng và một số quy định của Hiến pháp liên bang (các quy định có hiệu lực đối với một số vấn đề của tiểu bang hoặc các chuẩn mực mà Hiến pháp của các tiểu bang phải tuân thủ. Ví dụ: như nguyên tắc dân chủ, nhà nước pháp quyền...).

Như vậy, vấn đề phân cấp phân quyền giữa các bộ phận trong nội bộ một tiểu bang có thể sẽ được giải quyết theo một cơ chế khác do tiểu bang quy định.

 

5. Giải quyết tranh chấp theo Điều 93, Khoản 4b - quyền khiếu kiện Hiến pháp của các cộng đồng tự quản

Các cộng đồng (tương đương với cấp thôn ở Việt Nam) có vai trò rất quan trọng đối với dân sinh và đời sống chính trị nói chung của quốc gia. Nếu như cấp thôn ở Việt Nam không được Hiến pháp đề cập thì Hiến pháp CHLB Đức lại đề cập khá chi tiết tại Chương II, Điều 28, Khoản 2. Theo đó, các cộng đồng phải được bảo đảm quyền tự quản, tự chịu trách nhiệm đối với tất cả các quan hệ trong phạm vi cộng đồng. Các liên minh cộng đồng (gần giống như cấp xã ở Việt Nam) cũng được quyền tự quản đối với các công việc mà liên minh cộng đồng đảm nhiệm theo quy định của luật17. Quyền tự quản ở đây bao gồm quyền tự quản các nguồn tài chính và quyền được hưởng một tỷ lệ nhất định các nguồn thuế liên quan hoạt động kinh tế tại cộng đồng hay liên minh cộng đồng.

Điều 28, Khoản 2 thực chất chủ yếu hướng tới cơ quan lập hiến và lập pháp của tiểu bang. Cơ quan lập hiến tiểu bang có nghĩa vụ khi quy định về cấu trúc bộ máy nhà nước tiểu bang phải bảo đảm sự phi tập trung hóa để bảo đảm công dân có vai trò tích cực đối với việc tham gia quản lý nhà nước ở các cộng đồng, các liên minh cộng đồng. Điều 28, Khoản 2 buộc cơ quan lập hiến tiểu bang phải tôn trọng quyền tự quản, quyền ban hành nội quy của các cộng đồng để họ tự quản lý các công việc trong phạm vi một cộng đồng hay liên minh cộng đồng. Đây là phạm vi tự quản tối thiểu mà nhà lập hiến tiểu bang phải dành cho các cộng đồng, nhưng hoàn toàn không cấm việc Hiến pháp tiểu bang dành nhiều quyền tự quản hơn nữa cho các cộng đồng. Thực tế quyền tự quản của các cộng đồng, liên minh cộng đồng được bảo đảm bởi hai lớp18: lớp thứ nhất: Hiến pháp của tiểu bang; lớp thứ hai: Khoản 2, Điều 28, Hiến pháp liên bang

Điều 28, Khoản 2 là một quy phạm của luật tổ chức nhà nước; nó phân định thẩm quyền giữa cộng đồng, liên minh cộng đồng với các cơ quan cấp trên; nhưng trong quan hệ với công dân và các pháp nhân tư thì Điều 28, Khoản 2 hoàn toàn không tạo ra thẩm quyền cho cộng đồng hay liên minh cộng đồng để nhân danh quyền tự quản mà hạn chế hay can thiệp vào các quyền tư của công dân19. Kể cả các vấn đề mang tính địa phương, nhưng khi các cộng đồng muốn can thiệp vào các quyền cá nhân thì đòi hỏi phải có sự uỷ quyền của luật (do Nghị viện liên bang hay Nghị viện tiểu bang ban hành; các nghị định của Chính phủ không được phép ủy quyền cho các cộng đồng làm điều này). 

Điều 28, Khoản 2 còn đóng vai trò như là một sự bảo đảm về định chế cho các cộng đồng. Nó bảo đảm rằng sự tồn tại của các cộng đồng như là một cấp phi tập trung hóa của hành chính nhà nước20. Nó bảo đảm rằng ở CHLB Đức sẽ tồn tại số lượng cần thiết các cộng đồng có tư cách chính trị xã hội, địa vị kinh tế đầy đủ như hình mẫu cộng đồng đã tồn tại hàng trăm năm ở nước Đức. Tuy nhiên, Điều 28, Khoản 2 không bảo đảm rằng các cộng đồng phải được tiếp tục tồn tại theo đúng địa giới lịch sử. Nó không cản trở việc sáp nhập, giải thể hoặc phân chia lại địa giới các cộng đồng21. Nhưng điều này cũng không có nghĩa là các cơ quan cấp trên có quyền tùy tiện sắp xếp lại các cộng đồng. Mà việc sắp xếp lại địa giới cấp liên minh cộng đồng đòi hỏi phải bằng nghị quyết của Nghị viện. Và việc sắp xếp lại cộng đồng này phải nhằm hướng tới một cấu trúc hành chính mới hiệu quả hơn, phục vụ lợi ích dân cư tốt hơn. Và thường các cộng đồng phải được trưng cầu ý kiến trước khi việc sáp nhập, chia tách có thể diễn ra. 

Với việc công nhận quyền tự quản của cộng đồng trong Hiến pháp đồng nghĩa với việc thừa nhận cộng đồng là một cấp tham gia quản lý nhà nước. Điều này dẫn đến việc có thể phát sinh trên thực tế tranh chấp thẩm quyền giữa cộng đồng với các cấp hành chính, các cơ quan nhà nước khác. Nếu tranh chấp này phát sinh sẽ được giải quyết theo thủ tục tại Điều 93, khoản 4b.

Trong thủ tục này, nguyên đơn chỉ có thể là các cộng đồng, liên minh cộng đồng. Trong trường hợp liên minh cộng đồng khởi kiện thì các thành viên của liên minh phải được gắn kết lại với nhau trên cơ sở địa lý dân cư, chứ không phải là những liên minh cộng đồng không mang tính địa phương mà liên minh trên cơ sở một mục đích khác. Ví dụ: cộng đồng A ở bang Hessen liên minh với cộng đồng B ở bang Brandenburg chỉ vì cùng quan tâm đến nghề nuôi cá cảnh, chứ không phải vì sự liền kề về địa lý. Các liên minh cộng đồng không trên cơ sở địa lý, dân cư thì không thể đứng ra khởi kiện theo Điều 93, Khoản 4b được vì bản thân các liên minh cộng đồng kiểu này không được hưởng quyền tự quản theo Điều 28, Khoản 222.

Đối tượng xét xử là các đạo luật và các sắc lệnh, chỉ thị (của cả Nhà nước liên bang và Nhà nước tiểu bang): Khi cộng đồng cho rằng, quyền tự quản hiến định của mình bị xâm hại bởi một đạo luật của tiểu bang thì đầu tiên cộng đồng phải khiếu kiện ra Tòa án Hiến pháp tiểu bang. Chỉ khi một cơ chế như vậy không tồn tại trong Hiến pháp của tiểu bang tương ứng hoặc vì một lý do nào đó việc khởi kiện tại Tòa án Hiến pháp tiểu bang là không thể, thì lúc đó, cộng đồng mới được kiện ra Tòa án Hiến pháp liên bang theo Khoản 4b, Điều 93, Hiến pháp liên bang. Hay nói cách khác, tương tự như tranh chấp trong nội bộ tiểu bang tại Điều 93 Khoản 4, Tòa án Hiến pháp liên bang chỉ đóng vai trò bổ trợ cho Tòa án Hiến pháp tiểu bang đối với khiếu kiện Hiến pháp của các cộng đồng, liên minh cộng đồng.

Khi xét xử, Tòa án Hiến pháp liên bang sẽ đối chiếu hành vi bị xét xử với không chỉ Điều 28, Khoản 2 mà bất kỳ quy định nào của Hiến pháp liên quan đến quyền tự quản của các cộng đồng, liên minh cộng đồng.

Thường Tòa án không kiểm tra những vấn đề thuần túy thuộc chuyên môn, khả năng đánh giá của cơ quan hành chính, trừ khi cơ quan hành chính có sai sót rõ ràng. Tuy nhiên, mức độ kiểm tra của Tòa án sẽ tăng lên. Nếu quyết định cơ cấu lại các cộng đồng không chỉ ảnh hưởng đến một vài cộng đồng mà mang tính chất quyết định làm thay đổi tính chất và cả hệ thống các cộng đồng thì Tòa án có thể kiểm tra những vấn đề vốn thuộc về chuyên môn tự quyết của cơ quan hành chính.

Thực tế cho thấy, tranh chấp phổ biến nhất liên quan đến thủ tục tố tụng tại Điều 93, Khoản 4b là những tranh chấp phát sinh trong quá trình chia tách, sáp nhập các cộng đồng. Đối với loại vụ việc này, ngoài việc kiểm tra thủ tục tiến hành trước khi cơ cấu lại các cộng đồng, thì trong một số trường hợp, Tòa án có thể kiểm tra việc cấu trúc lại các cộng đồng có đạt mục đích hay không, mục đích đạt được có tương xứng với những “chi phí” khác hay không, có phân biệt đối xử giữa các cộng đồng hay sự tùy tiện của cơ quan cấp trên trong quá trình cơ cấu lại các cộng đồng hay không23.

Mặc dầu có tên gọi là “khiếu kiện Hiến pháp”, nhưng theo Tòa án Hiến pháp liên bang24, bản chất của thủ tục tố tụng tại Điều 93, Khoản 4b là thủ tục kiểm tra tính hợp hiến của một đạo luật, chứ không phải là thủ tục bảo vệ quyền cơ bản như là thủ tục giải quyết khiếu kiện Hiến pháp của công dân. Tòa án Hiến pháp liên bang không phủ nhận việc, trong một số trường hợp các cộng đồng, liên minh cộng đồng có các quyền cơ bản tương tự như quyền cơ bản của công dân trong Chương I, Hiến pháp liên bang. Và trong trường hợp cộng đồng, liên minh khởi kiện để bảo vệ một quyền cơ bản như vậy thì thủ tục giải quyết khiếu kiện Hiến pháp tại Điều 93, Khoản 4a, vốn được áp dụng cho khởi kiện Hiến pháp của công dân, sẽ được áp dụng cho cộng đồng, liên minh cộng đồng. Nói cách khác, trong trường hợp đó, cộng đồng sẽ được đối xử tựa hồ như một công dân với tất cả các yêu cầu của thủ tục tố tụng tại Điều 93, Khoản 4a.

 

6. Lời kết

Thực tế ở CHLB Đức cho thấy, việc lựa chọn đúng cơ chế giải quyết các tranh chấp phát sinh liên quan đến phân cấp, phân quyền là một trong yếu tố then chốt mang lại thành công trong phân cấp, phân quyền ở nước này trong hơn 60 năm qua. Việc lựa chọn cơ chế tư pháp thay vì cơ chế hành chính - chính trị có ba ưu điểm lớn sau:

Bảo đảm sự độc lập, khách quan cao nhất. Vì nhiệm kỳ thẩm phán Tòa án Hiến pháp liên bang rất dài so với nhiệm kỳ của Nghị viện, Thủ tướng nên cho phép họ thoát ly khỏi áp lực của các “chính trị gia quá tham vọng”, sự “nông nổi, nhất thời” của cử tri để hết lòng phụng sự công lý, lấy Hiến pháp làm tiêu chí tối cao và duy nhất để phân giải các tranh chấp. Vẫn biết sự độc lập tuyệt đối của thẩm phán sẽ khó lòng đạt được trên thực tế, nhưng khi so sánh với các cơ chế khác, thì không có cơ chế nào có thể mang lại sự độc lập cao như vậy.

Bảo đảm tính chuyên môn cao nhất. Để trở thành một chính trị gia hay một nhà lãnh đạo trong cơ quan hành pháp thì thường không đòi hỏi trình độ học vấn cao và cũng không đòi hỏi chuyên môn được đào tạo phải phù hợp với vị trí mà họ sẽ đảm nhiệm. Một tiến sĩ luật học như ngài Karl-Theodor zu Guttenberg có thể trở thành Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Đức hay một cử nhân kinh tế - chuyên ngành thống kê như Robert Mc Namara đang là CEO của hãng sản xuất ô tô Ford được bổ nhiệm thẳng làm Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ trong những năm sáu mươi. Nhưng những điều tương tự không xảy ra đối với việc bổ nhiệm một thẩm phán. Trở thành một thẩm phán trước hết phải có trình độ cử nhân luật. Trên thực tế, trình độ các thẩm phán của Tòa án Hiến pháp CHLB Đức đều được đánh giá là bằng hoặc xuất sắc hơn các giáo sư luật học. Các thẩm phán Tòa án Hiến pháp liên bang sau khi hết nhiệm kỳ thường được các khoa luật của các trường đại học mời về làm giáo sư; và ngược lại, rất nhiều giáo sư luật học được bổ nhiệm làm thẩm phán Tòa án Hiến pháp25. Điều này nói lên rằng, cơ chế tư pháp có yêu cầu rất ngặt nghèo về chuyên môn đối với nhân sự của mình. Yêu cầu ngặt nghèo về chuyên môn lại có tác động thúc đẩy sự độc lập của Tòa án, vì người yếu về chuyên môn thường sợ hãi nhiều thứ và tìm chính trị như là phương tiện bù đắp cho chuyên môn. Tư pháp là nơi dành ít cơ hội nhất cho những người như vậy.

Bảo đảm sự minh bạch nhất. Hơn bất kỳ thủ tục hành pháp nào khác, thủ tục tố tụng tư pháp bảo đảm sự minh bạch, công khai lớn nhất. Mọi sự giấu giếm, “úp mở” đều xa lạ với cơ chế tư pháp. Thủ tục ở cơ quan lập pháp có yếu tố công khai, nhưng không phải tuân theo thủ tục chặt chẽ như thủ tục tố tụng.

Không chỉ CHLB Đức mà nhìn rộng ra các nước có nền hành chính hiện đại như Hoa Kỳ, Pháp đều sử dụng cơ chế tư pháp để giải quyết các tranh chấp phát sinh trong phân cấp, phân quyền. Nhưng cơ chế tư pháp của các quốc gia này có sự khác biệt đáng kể. Cơ chế tư pháp ở Pháp sử dụng Tòa án hành chính, cơ chế tư pháp ở Hoa Kỳ sử dụng Tòa án tối cao liên bang và Tòa án tối cao các tiểu bang.

So với cơ chế tòa án thông qua Tòa án hành chính của Pháp, cơ chế thông qua tòa án Hiến pháp ở CHLB Đức tỏ ra ưu thế rõ rệt. Vì cơ chế thông qua Tòa án hành chính không thể nào xem xét những tranh chấp xung quanh việc chính quyền địa phương cáo buộc Quốc hội Pháp ban hành một đạo luật vi phạm nguyên tắc hiến định về phân định thẩm quyền giữa trung ương và địa phương, bởi vì Tòa án hành chính cũng như Hội đồng Hiến pháp của Pháp không có quyền xem xét tính hợp hiến của một đạo luật do Quốc hội Pháp ban hành và đã được chuyển tới Tổng thống Pháp. Tòa án hành chính Pháp chỉ dừng lại ở việc kiểm tra các hành vi của Chính phủ. Nhưng điều này ít ý nghĩa trong vấn đề phân quyền, vì đảng/liên minh đảng kiểm soát hành pháp của Pháp thường đồng thời là đảng/liên minh đảng kiểm soát Quốc hội. Vì vậy, khi đảng kiểm soát hành pháp muốn làm một điều gì đó liên quan đến phân cấp, phân quyền thì họ không trực tiếp làm mà yêu cầu các đồng nghiệp của mình trong Quốc hội thực hiện.

So với cơ chế giải quyết thông qua Tòa án tối cao của Hoa Kỳ, thì lợi thế của mô hình Đức không nằm ở chỗ cơ quan nào giải quyết tranh chấp, phạm vi thẩm quyền của Tòa án mà lợi thế nằm ở thủ tục giải quyết tranh chấp26. Ở Hoa Kỳ không có thủ tục riêng biệt cho việc giải quyết tranh chấp thẩm quyền giữa liên bang và tiểu bang, giữa các cấp hành chính mà các vụ án này sẽ được xét xử theo các thủ tục thường (dân sự, hình sự, hành chính... tùy thuộc vào nguồn gốc phát sinh vụ án). Trước Tòa án Hiến pháp CHLB Đức, mỗi loại tranh chấp nói chung và tranh chấp liên quan đến phân cấp, phân quyền nói riêng sẽ được áp dụng một thủ tục tố tụng riêng. Mỗi loại thủ tục tố tụng này có yêu cầu khác nhau về bên tham gia tố tụng, thời hiệu, điều kiện khởi kiện, phạm vi xem xét, nguồn của luật khi xét xử. Việc có riêng một thủ tục cho mỗi loại tranh chấp sẽ cho phép đẩy nhanh tiến độ xét xử, mang lại kết quả công bằng nhất.

ThS. Võ Trí Hảo - Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội
Nguồn: Tạp chí Nghiên cứu lập pháp điện tử

 

(1) Klaus Schleich/Stefan Korioth (2007), Das Bundesverfassungsgericht: Stellung, Verfahren, Entscheidungen, Verlag C.H.Beck.München, S.47.Rn.79.

(2) Harmut Mauer (2007), Staatsrecht II, C.H.Beck. München, S.462.Rn.41.

(3) BVerfGE 4,27 (Plenum); 1, 208 (223f).

(4) BVerfGE 66, 107(115); 67, 65(69); 60, 53(61f).

(5) BVerGE 68, 1 (74f); 97, 408(414).

(6) Christian Hillgruber-Christoph Goos (2006), Verfassungsprozessesrecht, C.F Müller Verlag, S.121.-Rn.306.

(7) BVerfGE 2, 143(152).

(8) Prozessstandschaft tương tự như trường hợp Viện kiểm sát ở Việt Nam đứng ra khởi kiện bảo vệ quyền lợi của người mất năng lực hành vi dân sự khi quyền lợi của họ bị xâm hại, nhưng không có ai thân thích hoặc có nhưng những người này không khởi kiện. 

(9) Vgl. Klaus Schleich/Stefan Korioth (2007), Das Bundesverfassungsgericht: Stellung, Verfahren, Entscheidungen, Verlag C.H.Beck.Mümchen, S.58.Rn.94.

(10) Chính thể của CHLB Đức đều được xếp vào nhóm cộng hòa Nghị viện. Trong hình thức chính thể này, thì một đảng phái/liên minh đảng phái chiếm đa số trong Nghị viện sẽ đứng ra thành lập Chính phủ. Nên đa số trong Nghị viện và các thành viên Chính phủ sẽ cùng thuộc về một đảng phái/liên minh đảng phái. Vì mối liên hệ đảng phái này dẫn đến đa số thành viên Nghị viện sẽ luôn đồng ý với hành pháp, cho dù hành pháp có những hành vi gây tranh cãi về hiến tính. Nếu hiện tượng này xảy ra, chức năng giám sát, kiểm soát của Nghị viện đối với hành pháp sẽ bị vô hiệu hóa, nguyên tắc tam quyền phân lập bị tổn hại.

(11) Vgl. Christian Hillgruber-Christoph Goos (2006), Verfassungsprozessesrecht, C.F Müller Verlag, S.122.-Rn.307.

(12)Vgl. Klaus Schleich/Stefan Korioth (2007), Das Bundesverfassungsgericht: Stellung, Verfahren, Entscheidungen, Verlag C.H.Beck.Mümchen, S.58.Rn.94.

(13) BverfGE 6, 309.

(14) Meyer, Wolfgang. 2003. Artikel 93 (Bundesverfassungsgericht, Zuständigkeit), in: Münch/Kunig (Hg.). Grundgesetzkommentar, Band 3, Auflage 5. München: C.H.Beck. S. 614.

(15) Ersatzzuständigkeit @615 {Wolfgang Meyer, 2003, #52493}

(16) Streitigkeiten innerhalb eines Landes @617 Rn.53 {Wolfgang Meyer, 2003, #52493}

(17) Tức các quy định do Nhà nước Liên bang hoặc Tiểu bang ban hành. 

(18) Löwer, Wolfgang. 2003. Artikel 28 GG, in: Grundgesetzkommentar, Ingo von Münch/ Philip Kunig (Hg.). Grundgesetzkommentar. München: C.H.Beck. S.340 Rn.37

(19) Art.28 Abs begründet keine Kompetenz im Verhältnis zu Privaten @343 Rn.39 {Wolfgang Löwer, 2003, #87891}

(20) Löwer, Wolfgang. 2003. Artikel 28 GG, in: Grundgesetzkommentar, Ingo von Münch/ Philip Kunig (Hg.). Grundgesetzkommentar. München: C.H.Beck. S.345 Rn.42

(21) Löwer, Wolfgang. 2003. Artikel 28 GG, in: Grundgesetzkommentar, Ingo von Münch/ Philip Kunig (Hg.). Grundgesetzkommentar. München: C.H.Beck. S.345 Rn.42

(22) Meyer, Wolfgang. 2003. Artikel 93 (Bundesverfassungsgericht, Zuständigkeit), in: Münch/Kunig (Hg.).

(23) BVerfGE 83, 90 (108f.)

(24) BverfGE 61,82 (100)

(25) Zb. Biographie von Dr.Prof. Philip Kunig am 25.02.2010 (http://www.jura.fuberlin.de/einrichtungen/we3 /professoren/ls_kunig/mitarbeiter/kunig_philip/persinfo/bio.html)

(26) Vo Tri Hao – Philip Kunig (2009), Đặc trưng của mô hình tài phán Hiến pháp Đức, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp (http://www.nclp.org.vn/kinh_nghiem_quoc_te/111dac-trung-cua-mo-hinh-tai-phan-hien-phap-111uc)

Ý KIẾN BẠN ĐỌC VỀ BÀI VIẾT NÀY

Họ và tên : *  
Địa chỉ :  
Email : *  
Ý kiến của bạn : *

Mã bảo vệ :

 

Các tin tiếp
Các tin trước