Có nên xử theo án lệ: Người ủng hộ, người phản đối
22:59' 29/9/2010
Ở nước ta, các dạng án lệ đang được vận dụng để tham khảo trong thực tiễn xét xử. Tuy nhiên có nên chính thức công nhận và áp dụng án lệ hay không lại đang gây tranh cãi với nhiều quan điểm rất khác nhau.

Những người ủng hộ áp dụng án lệ tại Việt Nam tin rằng một hệ thống án lệ bên cạnh luật thành văn để bổ sung, hoàn thiện cho nhau sẽ giải quyết những lỗ hổng hoặc những quy định chưa rõ của pháp luật trong khi những lỗ hổng này hiện đang còn rất nhiều, nhất là trong lĩnh vực phi hình sự.

 

Xét xử hiệu quả hơn?

 

Tại tờ trình Quốc hội đề xuất công nhận án lệ mới đây, Phó Chánh án TAND Tối cao Từ Văn Nhũ cho rằng việc áp dụng án lệ ngoài ý nghĩa giải quyết một vụ án cụ thể còn thiết lập ra một tiền lệ để xử những vụ án tương tự sau này. Do đó sẽ tạo bình đẳng trong việc xét xử các vụ án giống nhau, giúp tiên lượng được kết quả của các vụ tranh chấp, tiết kiệm công sức của các thẩm phán, các cá nhân, cơ quan, tổ chức tham gia tranh tụng. Đồng thời, áp dụng án lệ còn giúp các đơn vị khi đàm phán, soạn thảo và ký kết hợp đồng giao dịch dân sự, thương mại biết phòng tránh rủi ro...

 

Theo luật sư Lê Thành Kính (Đoàn Luật sư TP.HCM), án lệ là lý tưởng vì tạo ra sự công bằng trong xã hội. Án lệ là khuôn thước mẫu mực để các thẩm phán tuân theo vì được đúc kết, chọn lọc kỹ và mang tính chuyên nghiệp. Khi ấy thẩm phán chỉ cần đối chiếu để đưa ra phán quyết, tránh chuyện mỗi người nhìn nhận, đánh giá vấn đề một kiểu. Từ đó tránh được chuyện dư luận xã hội cho rằng việc xét xử của tòa án là không bình đẳng.

 

Kiểm sát viên cao cấp Võ Văn Thêm (Viện Phúc thẩm 3) cũng nhận xét án lệ có thể coi là một bộ luật đã được thống nhất, trong đó chứa các bản án mẫu. Trước những vụ án tương tự, người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng chỉ cần mở ra đối chiếu là biết ngay đường lối xử lý, rất có lợi. Việc công nhận án lệ không chỉ góp phần tăng cường tính hiệu quả của tòa mà còn tăng cường đáng kể việc giáo dục pháp luật cho mọi người. Từ đó sẽ tăng cường tính minh bạch, công khai trong hoạt động tố tụng và nâng cao lòng tin của người dân vào pháp luật...

 

Không phù hợp?

 

Ngược lại, trong cuộc họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội hồi tháng 8 vừa qua, nhiều ý kiến đã không đồng tình với việc công nhận, áp dụng án lệ ở Việt Nam.

 

Theo Chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp của Quốc hội Lê Thị Thu Ba, áp dụng án lệ ở ta là không phù hợp với hệ thống pháp luật. Đặc biệt, hiện nay chúng ta đang không ngừng sửa đổi, bổ sung các quy định nên trong từng giai đoạn cụ thể thì chính sách pháp luật sẽ không còn giống nhau…

 

Trưởng Ban Dân nguyện Trần Thế Vượng phân tích: Bản thân án lệ chính là pháp luật, để lấy vụ án đó áp dụng cho vụ án sau. Nhưng luật pháp hiện nay luôn luôn thay đổi. Và khi đã thay đổi thì không thể lấy bản án cũ áp dụng cho các vụ án sau được.

 

Về chuyện này, TS Nguyễn Thị Hoài Phương (Trường ĐH Luật TP.HCM) cũng phản đối. Theo bà, với một nước theo hệ thống luật thành văn như nước ta thì Hiến pháp cao nhất và là đạo luật gốc. Hiến pháp đã quy định thẩm phán xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật thì chúng ta phải làm theo.

 

Về góc độ khoa học pháp lý, việc công nhận án lệ cũng không hợp lý vì bản thân mỗi thẩm phán dù là cấp huyện để được bổ nhiệm cũng phải có mức trình độ nhất định. Vì thế, tại sao trong nghiệp vụ họ lại phải xử theo án mẫu mà không có cách xử lý riêng? Trong khi đó, án lệ cũng chỉ là trí tuệ của một nhóm người chứ không phải tất cả thẩm phán.

 

Tiến sĩ Phương lý giải thêm: Nếu chấp nhận án lệ để tòa cấp dưới tuân theo thì tòa cấp huyện phải xử theo án của tòa cấp tỉnh. Chẳng may những bản án mẫu đó bị hủy, bị sửa thì sao? Thực tế, ngay cả TAND Tối cao cũng không dám khẳng định những bản án giám đốc thẩm, tái thẩm của mình là hoàn toàn đúng. Bằng chứng là ngành tòa án luôn có hướng xin thêm cơ chế đặc biệt để xử lại bản án của mình nếu có sai lầm nghiêm trọng. Chỉ khi nào TAND Tối cao khẳng định rằng bản án mình ban hành không bao giờ sai thì mới áp dụng làm án lệ được.

 

Dùng luật tục bổ sung cho luật thành văn?

 

Theo một lãnh đạo Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý (Bộ Tư pháp), nước ta là nước đa dân tộc, mỗi dân tộc có nền văn hóa lâu đời với phong tục, tập quán đặc thù. Ở hoàn cảnh mới, xã hội dân sự phát triển mạnh mẽ, đất nước lại đang hội nhập mạnh và phải chấp nhận nhiều tập quán thương mại quốc tế... Trong khi đó, pháp luật ban hành ngày càng thiếu và nhiều lỗ hổng mà việc tăng tốc hoạt động lập pháp vẫn không thể theo kịp. Vì vậy chúng ta cần công nhận, dựa vào các luật tục này bổ sung cho pháp luật thì mới có thể quản lý xã hội hiệu quả.

 

Án lệ điển hình ở Anh và Nhật

 

Với những nước xét xử theo hệ luật Anh-Mỹ, án lệ có giá trị như luật là căn cứ pháp lý để tòa dựa vào đó mà giải quyết án. Với những nước theo hệ luật châu Âu lục địa, bản án trước không mang tính ràng buộc pháp lý nhưng được xem như cách giải thích pháp luật khi quy định của luật còn trừu tượng. Tòa cấp dưới phải tham khảo, nếu không án có thể bị sửa. Dưới đây là một số án lệ điển hình:

 

- Năm 1933, cô Elizabeth Manley (Anh) trình báo cảnh sát việc bị một người đàn ông đánh và lấy toàn bộ tiền bạc của cô. Cảnh sát điều tra, phát hiện cô bịa đặt nên tòa đã khép cô vào tội gây rối, ảnh hưởng đến trật tự công cộng dù lúc đó tội này chưa hề có trong luật thành văn.

 

Kể từ đó bản án này đã trở thành án lệ ở nước Anh. Bất kỳ người nào đặt người vô tội vào tình trạng bị truy tố và làm cảnh sát phải điều tra, một vụ án không có thật thì đều bị buộc vào tội danh này.

 

- Năm 2001, một tòa sơ thẩm của Nhật tuyên buộc chính phủ Pakistan phải thanh toán 1,78 tỉ yen (238 tỉ đồng VN) tiền mua thiết bị máy tính cho hai công ty thương mại ở Tokyo. Hai năm sau, dựa vào một án lệ mà Tòa án Tối cao Nhật từng ban hành từ năm 1928, Tòa án Tối cao Tokyo đã hủy bản án sơ thẩm vì theo án lệ, quyền tài phán của tòa án Nhật không áp dụng đối với chính phủ nước ngoài, trừ phi được chính phủ đó đồng ý.

 

Theo Tòa án Tối cao Nhật, mấy chục năm qua do nhiều phiên tòa tuân thủ án lệ năm 1928 nên nhiều doanh nghiệp ở Nhật đã không thể đòi tiền các nhà ngoại giao nước ngoài “xù”  tiền nợ  mua hàng. 

Nguồn: Báo Pháp luật TP HCM

Ý KIẾN BẠN ĐỌC VỀ BÀI VIẾT NÀY

Họ và tên : *  
Địa chỉ :  
Email : *  
Ý kiến của bạn : *

Mã bảo vệ :

 

Các tin tiếp
Các tin trước