Ngày 25-8, Đoàn Luật sư (LS) TPHCM đã tổ chức buổi đối thoại giữa các LS trong đoàn với đại diện lãnh đạo các cơ quan tiến hành tố tụng. Các bên trao đổi thẳng thắn với nhau về những khó khăn, rắc rối của LS khi tham gia tố tụng trong các vụ án hình sự.

Trùng lắp yêu cầu chỉ định luật sư

Theo quy định tại điều 57 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003, trong trường hợp bị can, bị cáo bị khởi tố, truy tố, xét xử về tội có mức án cao nhất là tử hình; bị can, bị cáo là người chưa thành niên, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất thì cơ quan điều tra (CQĐT), viện kiểm sát, tòa án phải yêu cầu đoàn LS phân công văn phòng LS cử người bào chữa cho họ (gọi là LS chỉ định – PV) nếu họ hay người đại diện hợp pháp của họ không mời người bào chữa.

Thế nhưng, có nhiều trường hợp bị can, bị cáo đã mời người bào chữa từ giai đoạn điều tra mà viện kiểm sát, tòa án vẫn yêu cầu cử LS chỉ định. Hậu quả là LS chỉ định mất thời gian nghiên cứu hồ sơ mà cuối cùng phải từ chối bào chữa vì đã có đồng nghiệp tham gia từ trước. LS Vũ Đình Vân bức xúc kể hai vụ án cụ thể mà ông đóng vai “người thừa”. Khi ông hỏi kiểm sát viên của VKSND TPHCM và thẩm phán của TAND quận 5 – những người thụ lý vụ án – vì sao bị can, bị cáo đã có LS rồi mà vẫn yêu cầu LS chỉ định thì nhận được cùng một câu trả lời: “CQĐT mời là việc của CQĐT, còn khi hồ sơ chuyển lên thì ở đây vẫn cứ yêu cầu. Từ trước đến giờ vẫn thế”! Trong khi đó, có những LS được mời bào chữa cho bị can, bị cáo từ giai đoạn điều tra thì khi chuyển sang giai đoạn truy tố, xét xử lại bị yêu cầu làm thủ tục đổi giấy chứng nhận bào chữa mới, rất phiền hà.

Trước bức xúc này của các LS, thẩm phán Vũ Phi Long – Phó Chánh Tòa Hình sự TAND TPHCM đề xuất hai giải pháp: Các LS khi vào làm việc với thân chủ tại CQĐT thì đề nghị thân chủ của mình ghi rõ yêu cầu LS đó tiếp tục tham gia bào chữa cho mình trong suốt vụ án, có như vậy cơ quan tiến hành tố tụng mới có căn cứ để không yêu cầu LS chỉ định; trong kết luận điều tra của CQĐT và cáo trạng của viện kiểm sát phải ghi đầy đủ họ tên, chức vụ của LS đã tham gia vào quá trình điều tra, truy tố để tạo điều kiện cho LS đó được tham gia giai đoạn tố tụng tiếp theo.

Bị đề nghị hợp thức hóa bản cung

Một vấn đề bức xúc khác các LS nêu ra tại buổi hội thảo: Bị CQĐT yêu cầu tham gia hợp thức hóa các biên bản buổi hỏi cung bị can mà LS không tham dự bằng cách ký xác nhận vào. Việc làm này nhằm hợp thức hóa việc LS tham gia tố tụng từ giai đoạn đầu tiên, dù thật ra LS chỉ tham gia từ giai đoạn sau.

LS Nguyễn Minh Long nêu hai vụ án (một vụ ở cơ quan cảnh sát điều tra – Công an TPHCM, một vụ ở cơ quan cảnh sát điều tra – Công an huyện Bình Chánh) mà ông đã bị đề nghị như vậy. Cụ thể, điều tra viên “nhờ” ông ký giùm vào các bản cung đã được thực hiện từ trước và ký vào biên bản bị can xác nhận đã nhận được kết luận điều tra (dự kiến bị can sẽ được tống đạt kết luận điều tra vào tháng 9-2007)!

Không chỉ riêng LS Long mà nhiều LS khác cũng đã nhận được lời đề nghị, yêu cầu tương tự từ cơ quan điều tra. Có những LS cương quyết không ký vì không muốn phụ lòng tin của thân chủ và vi phạm đạo đức nghề nghiệp, nhưng cũng có không ít LS vì nể nang nên đã nhân nhượng với việc làm vi phạm quy định tố tụng này. Thẩm phán Vũ Phi Long đề nghị các LS cương quyết không thỏa hiệp với sự phù phép để hợp thức hóa hồ sơ vụ án này, vì đây là sự chà đạp lên quyền cơ bản của bị can, bị cáo.

“Cơn bão” trả, hủy án

Dù Bộ luật Tố tụng Hình sự đã quy định LS được quyền tham gia tố tụng từ giai đoạn điều tra, nhưng thực tế thì LS rất ít khi được tạo điều kiện để tham gia vụ án từ khi khởi tố bị can (Báo SGGP ngày 25-8 đã có bài viết về vấn đề này). Do có sự vi phạm về thủ tục tố tụng như vậy nên thời gian qua đã có không ít bản án xét xử sơ thẩm bị tòa án cấp phúc thẩm tuyên bố hủy.

Ông Nguyễn Văn Sáng – Trưởng phòng kiểm sát xét xử của VKSND TPHCM – cho biết đã có một “cơn bão” hoãn xét xử, trả hồ sơ về viện kiểm sát để điều tra bổ sung vì thiếu sự tham gia của LS từ giai đoạn đầu (có tháng lên đến 80 – 100 vụ). Có sai thì có chịu, nhưng ông cũng mong các LS thông cảm với cơ quan tiến hành tố tụng với lời tâm sự: “Viện kiểm sát rất muốn LS tham gia vụ án ngay từ giai đoạn tạm giữ để việc điều tra tuân thủ quy định của pháp luật, không có tình trạng mớm cung hay ép cung.

Tuy nhiên, với quy định (bất thành văn) là LS phải ký vào tất cả các bản cung, trong khi đó không phải buổi hỏi cung nào LS cũng có thể thu xếp tham gia nên trong nhiều trường hợp, điều tra viên chỉ cho LS ký vào bản cung cuối cùng để thời gian điều tra vụ án không bị trễ hạn”. Còn thẩm phán Vũ Phi Long thừa nhận: “Một số vụ án bị hủy vừa qua là lời nhắc nhở rất thấm thía với cơ quan tiến hành tố tụng, rằng không thể lơ là với quyền của bị can, bị cáo và quyền bào chữa của LS”.

Về phần mình, LS Nguyễn Đăng Trừng – Chủ nhiệm Đoàn LS TPHCM cũng bộc bạch: Nếu căn theo đúng nguyên tắc, buổi hỏi cung nào cũng có LS thì sẽ rất khó vì LS không có thời gian. Chỉ mong khi cơ quan công an bắt giữ người thì tạo điều kiện cho LS vào gặp ngay người bị tạm giữ, bị can để có thể biết được tình hình sức khỏe, tinh thần của thân chủ mình.